8. kadencja, 26. posiedzenie, 1. dzień (21-09-2016)

6. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego oraz o zmianie innych ustaw (druk nr 730).

Poseł Agnieszka Ścigaj:

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt reprezentować posłów Klubu Poselskiego Kukiz’15 jako sprawozdawca projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego oraz o zmianie innych ustaw, druk nr 730.

    Projekt ustawy został złożony za pośrednictwem posłów klubu Kukiz’15, ale de facto jest to zmiana proponowana i postulowana przez osoby niepełnosprawne intelektualnie, ich rodziców i opiekunów oraz organizacje pozarządowe, które zajmują się od wielu lat pomaganiem osobom niepełnosprawnym. Właściwie na tę zmianę czekają 10 lat. Jego głównym celem jest zapewnienie należytej ochrony osobom niepełnosprawnym intelektualnie przed negatywnymi skutkami ich deficytów z jednoczesnym zachowaniem możliwości wyrażania przez nich woli.

    Obecne przepisy, które mają za zadanie chronić osoby niepełnosprawne przed negatywnymi skutkami ich choroby, opierają się na instytucji ubezwłasnowolnienia całościowego bądź częściowego. Te dwie instytucje bardzo mocno ingerują w wolność i godność osób niepełnosprawnych intelektualnie. Na przykład z powodu lęku przed dentystą czy przed zwykłym zabiegiem medycznym bardzo często odbieramy im możliwość pójścia na wybory, zakupu mieszkania, zawarcia związku małżeńskiego, edukacji czy choćby założenia konta bankowego. Na to, by orzec ubezwłasnowolnienie, bardzo często czeka się średnio ok. 2 lat. W tym czasie może bardzo wiele zadziać się w sprawach zdrowotnych.

    Instytucja ubezwłasnowolnienia jest przede wszystkim łamaniem konstytucji, ale też ONZ-owskiej Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych z 2006 r. ratyfikowanej przez Polskę w 2012 r., a w szczególności art. 12 konwencji, w którym mowa, że osoby niepełnosprawne mają prawo do tego, by wszędzie uznawano ich podmiotowość prawną na równi z innymi osobami. Jednocześnie państwo ma podjąć odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym dostępu do wsparcia, którego mogą potrzebować przy zachowaniu prawa do czynności prawnych.

    W ostatnich latach w Polsce zaskakująco szybko rośnie liczba ubezwłasnowolnień. Obecnie średnio jest to ponad 60 tys. Jeszcze kilka lat temu było ich 20-30 tys. Dodajmy, że wszystkie instytucje, łącznie z rzecznikiem praw obywatelskich, alarmują, że ta akurat instytucja jest bardzo często, nagminnie nadużywana.

    Procedowana ustawa zakłada wprowadzenie dwóch form prawnych sądownie ustanawianych: opiekuna medycznego i opiekuna prawnego dla osób z niepełnosprawnością intelektualną. Otóż wprowadzenie instytucji opiekuna medycznego dla osoby niepełnosprawnej intelektualnie, która ukończyła 16 lat, byłoby możliwe, jeżeli nie posiadałaby ona dostatecznego rozeznania, niezbędnego, by można było wykonać wszystkie zabiegi medyczne ratujące życie czy też zdrowie takiej osoby. W myśl przepisów procedowanej ustawy opiekuna medycznego ustanawiałby sąd opiekuńczy na wniosek samej osoby niepełnosprawnej intelektualnie, rodziców bądź też opiekunów w oparciu o wskazany w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności. Wprowadzenie instytucji opiekuna prawnego dla osób niepełnosprawnych intelektualnie byłoby możliwe w przypadku nieposiadania również przez nie dostatecznego rozeznania w bardzo indywidualnych, wskazanych przez sąd rodzinny przypadkach. Ta instytucja przeznaczona byłaby dla osoby niepełnosprawnej intelektualnie powyżej 18. roku życia, której niepełnosprawność również byłaby potwierdzona w orzeczeniu o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

    Istotna w tych propozycjach jest możliwość ustanowienia opiekuna z kompetencją do reprezentowania lub współreprezentowania. Projekt wskazuje jedynie te dwie formy opieki: opieka z reprezentacją - osoba niepełnosprawna ma zachowaną zdolność do czynności prawnych, a jej opiekun reprezentuje ją tylko w oznaczonym przez sąd zakresie; opieka z kompetencją do współdecydowania - polegająca na tym, że opiekun dodatkowo musi wyrazić zgodę co do niektórych wskazanych przez sąd czynności prawnych. Decyzję o wyborze jednej z tych form bądź też obu form podejmowałby sąd w zależności od różnych zakresów czynności prawnych.

    W proponowanej zmianie pragnę jeszcze zwrócić szczególną uwagę na zmianę określeń, które w tej chwili obowiązują w polskim prawie. To są takie określenia, jak niedorozwój umysłowy czy upośledzenie. W naszym projekcie zastępujemy je po raz pierwszy określeniem niepełnosprawność intelektualna. Wcześniejsze określenia w ustawach, również w Kodeksie cywilnym, jednoznacznie źle się kojarzą i to one właśnie naruszają godność osoby niepełnosprawnej. To z pozoru bardzo drobna zmiana, jednak dla środowiska osób niepełnosprawnych stanowi ona duży krok naprzód w odniesieniu do sposobu świadomego postrzegania niepełnosprawności.

    Proponowane w projekcie zmiany uelastyczniają ochronę osób niepełnosprawnych intelektualnie i pozwalają kształtować ją indywidualnie, dostosowując ją do indywidualnych potrzeb czy też sytuacji. Dzięki nowym przepisom można będzie uniknąć szerokiego i bezwzględnego skutku ubezwłasnowolnienia, czy to całkowitego, czy częściowego, która to instytucja często jest postrzegana jako stygmatyzująca niestety, a z drugiej strony niejednokrotnie niosła ryzyko wykorzystania jej przez członków rodziny niezgodnie z interesem osoby niepełnosprawnej intelektualnie.

    Nowa instytucja opiekuna prawnego, zarówno z kompetencją do współdecydowania, jak i reprezentacji, pozwoli sądom ograniczyć ingerencję w sferę decyzyjną danej osoby do niezbędnego minimum, pozostawiając jej swobodę decyzji w pozostałych sprawach, w których potrafi sobie ona poradzić. Będzie to zatem instytucja chroniąca przed negatywnymi skutkami niewłaściwej decyzji na tym polu, gdzie takie zagrożenie występuje, a jednocześnie osoba niepełnosprawna intelektualnie zachowa pełną zdolność do czynności prawnych w pozostałych sferach życia. Dzięki tej instytucji możliwe będzie także równoległe stopniowanie ingerencji w zależności od sfery działania - w sprawach istotniejszych (większego ryzyka) można ustanowić opiekuna z prawem do reprezentacji, w sprawach mniej istotnych można ustanowić opiekuna z prawem do współdecydowania, a część spraw w ogóle pozostawić do swobodnej decyzji osoby niepełnosprawnej intelektualnie. W dotychczasowym stanie prawnym taka elastyczność w ogóle nie była możliwa.

    Pragnę dodać, że rozwiązania zaproponowane w przedłożonej ustawie zostały również oparte na założeniach opracowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego - to jest bardzo ważne, chcę to podkreślić - i uzyskały pozytywną opinię Krajowego Sejmiku Osób Niepełnosprawnych zrzeszającego ponad 150 organizacji pozarządowych, które zajmują się pomaganiem osobom niepełnosprawnym. Opinia ta była wręcz bardzo pozytywna, a sejmik zwraca się z prośbą o przyjęcie tego projektu do procedowania.

    Projekt był opiniowany przez wiele instytucji. Odnosząc się do uwag, które znalazły się w różnych opiniach, na wstępie bardzo wyraźnie chcę podkreślić, że większość krytycznych uwag do projektu wynika z nadinterpretacji zgłoszonych przepisów. Ustawa nie ma na celu wprowadzenia nowych przesłanek ograniczenia swobody działania osobom niepełnosprawnym. Projekt ustawy ma na celu wprowadzenie możliwości zastosowania łagodniejszych form nadzoru prawnego i medycznego w stosunku do niepełnosprawnych, którym obecnie znacznie ogranicza się samodzielny udział w obrocie prawnym na podstawie przepisów o ubezwłasnowolnieniu czy to częściowym, czy całkowitym.

    Na pierwszym etapie procesu legislacyjnego Biuro Analiz Sejmowych wydało negatywną opinię dotyczącą zgodności tego projektu z europejską Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych, jednak Ministerstwo Spraw Zagranicznych przedstawiło wręcz przeciwną opinię, podając argument, że projekt właśnie zbliża Polskę do wypełnienia założeń tej konwencji. Opinia BAS dotyczyła tego, że instytucje opiekunów ograniczają prawa osób niepełnosprawnych intelektualnie, jednak bez zwrócenia uwagi na fakt, że obecnie stosowana instytucja ubezwłasnowolnienia jest dużo większym ograniczeniem. Pojawiły się również opinie ze strony Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, które zwracały uwagę na fakt, że katalog ograniczeń co do czynności prawnych powinien być sztywno określony. W tej samej opinii zostało jednak wyrażone stanowisko, że ze względu na to, iż temat jest szczególny, powinna być duża elastyczność w ocenie sytuacji osoby niepełnosprawnej. Jest tu więc zdecydowana sprzeczność. Uwagi dotyczyły też obaw, czy sądy rodzinne są wystarczająco przygotowane do tego typu orzekania. Właściwie ten argument nie może być przedmiotem pogłębionej dyskusji, bo jako parlamentarzyści mamy za zadanie dbać przede wszystkim o dobro, o interes obywatela, a nie kierować się kwestią wydolności czy niewydolności instytucji czy urzędów. Sądy są dla ludzi i to jest problem sądów, aby dostosowały swoje funkcjonowanie do zadań, jakie powierza im ustawodawca i których realizacji wymagają obywatele.

    W uwagach znalazły się też zastrzeżenia co do języka użytego w projekcie - głównie to, że jest nieprecyzyjny. Oczywiście, jak już wcześniej wspominałam, ten projekt nie jest projektem prawniczym, to jest projekt środowiska. Pamiętajmy też, że język ustaw ma być zrozumiały dla adresatów przede wszystkim. Zdecydowaliśmy się użyć takiego języka, posługiwać się nim, ponieważ takim językiem posługują się również osoby niepełnosprawne, ich rodziny i ich opiekunowie.

    W opiniach dotyczących projektu, nawet tych mniej przychylnych, wyraźnie podkreśla się, że obecne przepisy dotyczące osób niepełnosprawnych i ich ubezwłasnowolnienia wymagają zmian. Zgłaszany projekt w swojej konstrukcji prawnej może zawierać jakieś usterki, nawet z pewnością takie zawiera, ale nie jest to powód, by odbierać niepełnosprawnym szansę na lepsze życie. W trakcie prac nad nim w komisji mamy szansę wyeliminować niedociągnięcia i uwzględnić wszystkie uwagi - uwagi środowiska prawników czy uwagi ze strony posłów.

    Szanowne Koleżanki! Szanowni Koledzy Posłowie! W imieniu swoim, ale przede wszystkim osób z niepełnosprawnością intelektualną, ich rodziców, opiekunów, którzy na zmiany przywracające im godność życia czekają bardzo wiele lat, proszę o poparcie tego projektu i skierowanie go do prac w komisjach, tak aby ustawa w ostatecznej wersji była dobrym krokiem legislacyjnym w kierunku poprawy jakości życia osób niepełnosprawnych intelektualnie. Projekt w swojej celowości i zasadności jest projektem oczekiwanym i akceptowanym społecznie. Nie powinien on stać się przedmiotem żadnych sporów politycznych, więc w tym względzie bardzo serdecznie proszę o potraktowanie go ze szczególną wrażliwością, bo dotyczy on życia osób, którym my jesteśmy szczególnie winni należytą opiekę i szacunek. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia