8. kadencja, 38. posiedzenie, 1. dzień (22-03-2017)

10. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o repatriacji oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1378).

Minister - Członek Rady Ministrów Henryk Kowalczyk:

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! W imieniu rządu mam zaszczyt przedstawić projekt ustawy o zmianie ustawy o repatriacji oraz niektórych innych ustaw.

    Zmiana ustawy o repatriacji była podyktowana przede wszystkim dotychczasowym bardzo złym stanem prowadzenia tej repatriacji. Od lat 90. na podstawie dotychczasowych zapisów ustawy repatriacja była prowadzona jedynie przez samorządy i to w sposób dość niedoskonały, dlatego że tylko samorządy miały możliwość otrzymania pomocy finansowej, jeśli zapraszały bezimiennie rodziny repatrianckie, natomiast jeśli samorząd chciał zaprosić konkretne rodziny repatrianckie, posługując się nazwiskami, to oczywiście musiał wszystkie koszty pokrywać sam.

    Repatrianci tak naprawdę mieli znikomą pomoc finansową, tylko na zagospodarowanie i na bilet kolejowy, który w dzisiejszych czasach jest trochę anachronizmem. Stąd bardzo wzmożona krytyka Najwyższej Izby Kontroli, jeśli chodzi o ocenę dotychczasowych skutków repatriacji. Zresztą wiele krajów, wiele państw europejskich, myślę, że tutaj Niemców należy podać jako przykład, repatriację przeprowadziło bardzo skutecznie już w latach 90., a początek lat 2000 właściwie był zakończeniem procesu repatriacji.

    Jeśli chodzi o Polaków, którzy byli deportowani, oczekiwali na repatriację, ten proces był bardzo mizerny. Repatriowało się ok. 6 tys. osób przez ponad 20 lat. Trzeba znacznie przyspieszyć ten proces, gdyż są osoby, które oczekują na repatriację już ponad kilkanaście lat. Trzeba, żeby rzeczywiście ten proces został przyspieszony. Przyspieszenie tego procesu chcemy osiągnąć poprzez złożenie odpowiedzialności za proces repatriacji na rząd, a nie liczenie tylko na dobrą wolę samorządu, zresztą nawet jeśli ta dobra wola była, to tylko nieznaczna pomoc finansowa była przeznaczana dla samorządów.

    Zgodnie z naszymi zobowiązaniami, z którymi szliśmy do wyborów, czyli zawartymi w programie wyborczym, ale również potwierdzonymi w exposé pani premier Beaty Szydło, następuje nowelizacja ustawy o repatriacji. Faktem jest, że prace nad tą nowelizacją trwały dość długo, ale chcieliśmy przedstawić zmianę ustawy o repatriacji bardzo dokładnie skonsultowaną.

    Była ona konsultowana z osobami, które już przyjechały do Polski, z repatriantami, m.in. bardzo dokładnie z członkami Związku Repatriantów Polskich, kiedy to w czasie ich krajowego zjazdu były wypełniane ankiety, oczekiwania, również chcieliśmy wychwycić wszystkie niedogodności dotychczasowych rozwiązań prawnych. Ta ustawa była również konsultowana w środowisku ludzi oczekujących na repatriację, czyli w Kazachstanie, bo tam jest największa grupa Polaków oczekujących na repatriację. Ponadto rząd podjął decyzję o wprowadzeniu grupy repatriantów, nazwijmy ich grupą pilotażową, żeby też pokazać, jakie problemy są przed nami do rozwiązania. Taka grupa została sprowadzona 20 grudnia 2016 r. i te osoby jak gdyby idą w takim trochę doświadczalnym trybie, systemie, ale według nowej ustawy.

    Jeśli chodzi o zapisy nowej ustawy, o to, czym różnią się od tej pierwotnych, to, po pierwsze, nastąpiła zmiana definicji repatrianta. To oznacza tyle, że repatriantem będzie osoba polskiego pochodzenia, deportowana - czyli to tak jak dotychczas - przez władze Związku Radzieckiego, która zamieszkiwała przed wejściem w życie tej ustawy na terenach azjatyckiej części byłych republik Związku Radzieckiego. Nowością jest tutaj poszerzenie definicji repatrianta o współmałżonka, który niekoniecznie jest osobą pochodzenia polskiego. Dotychczasowe doświadczenia pokazywały, że nawet jeśli cała rodzina repatriancka przybyła do Polski, to osoby pochodzenia polskiego podlegały tej definicji, miały stosowną pomoc, natomiast osoba, która nie była pochodzenia polskiego, była współmałżonkiem, była pozbawiona jakiejkolwiek pomocy, a więc ochrony zdrowia, później świadczeń emerytalnych, czy innej pomocy. Stąd bardzo często bywało tak, że decyzje o repatriacji były albo podejmowane poprzez rozbijanie rodzin, co jest absolutnie niedopuszczalne, albo bywało tak, że osoby rezygnowały z tego powodu, że nie mogły wrócić w całości jako rodzina. Tak więc to jest ta jedna z istotniejszych zmian w znaczny sposób poszerzająca definicję repatrianta. Oczywiście mówimy tu o osobach deportowanych, a tak naprawdę to ta ustawa określa bardziej potomków tych osób deportowanych. W związku z tym, że tych osób bezpośrednio deportowanych jest już niewiele, chodzi tu o ponad 80 lat, więc z wiadomych względów bardziej dotyczyć to będzie potomków, a nie osób bezpośrednio deportowanych.

    Kolejną nowością w tej ustawie jest powołanie pełnomocnika rządu do spraw repatriacji. Chodzi o to, aby nadać rangę i aby ktoś ponosił imienną niemalże odpowiedzialność za proces wdrażania tej repatriacji. Pełnomocnik rządu ma być powołany w randze sekretarza lub podsekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Zresztą i do tej pory Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji zajmowało się repatriacją.

    Również nowym podmiotem, nowym ciałem... Przewidujemy powołanie Rady do Spraw Repatriacji, która będzie takim organem opiniodawczo-doradczym pełnomocnika, ale jednocześnie pozwoli na usystematyzowanie, takie zorganizowanie wielu osób, które repatriacją tak naprawdę do tej pory zajmują się całkowicie społecznie. Są one oddane sprawie repatriacji, a więc myślę, że w tej Radzie do Spraw Repatriacji będą miały znakomite możliwości do wykorzystania swojego doświadczenia i swojego zaangażowania, co do tej pory było trochę nieskoordynowane.

    Kolejną nowością w zapisach tej ustawy będzie powoływanie ośrodków adaptacyjnych, a więc w tym momencie, jeśli mówimy o tym, że chcemy tych repatriantów sprowadzać, chcemy im pomagać, to chcemy to robić w sposób zorganizowany. Jeśli grupa repatriantów przybyłaby do kraju, to wtedy przebywałaby w ośrodku adaptacyjnym przez 3-6 miesięcy. Te 3 miesiące są niezbędne do, po pierwsze, załatwienia wszystkich formalności dokumentacyjnych, m.in. chodzi o urzędy, akta stanu cywilnego, potwierdzenia obywatelstwa. Tak jak w przypadku poprzedniej ustawy fakt przekroczenia granicy daje obywatelstwo polskie repatriantom, ale formalnie, dokumentacyjnie trzeba to obywatelstwo potwierdzić, chodzi o dokumenty własne, dowód osobisty, PESEL itd. Wszystko to są rzeczy niezbędne dla repatriantów, którzy chcą zacząć pracować, mieszkać normalnie w Polsce.

    Oczywiście najważniejszą rzeczą jest bardzo intensywna nauka języka polskiego, bo niestety większość osób pochodzenia polskiego przez te wszystkie lata... z językiem polskim ma już po prostu problemy. Są osoby najstarsze, które jeszcze język polski znają, osoby, które wcześniej miały jakiś kontakt z językiem polskim, ale jednak zdecydowana większość nie jest polskojęzyczna, a więc tutaj ta intensywna nauka języka polskiego jest niezbędna po to, aby asymilacja w kraju była skuteczna i prawidłowa.

    Tak więc to jest ten ośrodek adaptacyjny. Oczywiście po 3 miesiącach repatrianci, czyli obywatele polscy z dokumentacją, z podstawową znajomością języka polskiego będą mogli pozyskiwać mieszkania, pracę itd. Przewiduje się, że pobyt w takim ośrodku nie powinien trwać dłużej niż 6 miesięcy. Te 3 miesiące stanowią okres na wyfrunięcie z ośrodka adaptacyjnego, umożliwiają osiedlenie się i pozyskanie pracy.

    Kolejna już może nie nowość, tylko jednak pewne usprawnienia w tej ustawie - chcemy dokonać usprawnień proceduralnych, jeśli chodzi o konsulaty, jasno i precyzyjnie określić dowody potwierdzające warunki repatriacji, dowody określające akta stanu cywilnego, jak również obieg dokumentów, żeby konsulaty mogły to sprawnie przeprowadzać.

    Pełnomocnik i formy pomocy, jakie przewidujemy w tej ustawie. Tak jak podkreślałem, do tej pory były takie formy pomocy: zasiłek na zagospodarowanie i na rozpoczęcie nauki szkolnej i pomoc mieszkaniowa dla gmin, które zapraszały bezimienne rodziny repatrianckie. Teraz chcemy tę pomoc mieszkaniową przede wszystkim, bo ona jest najistotniejsza, ujednolicić i zrównać we wszystkich aspektach, i przeznaczyć ją tak naprawdę bezpośrednio dla repatriantów. Pomoc mieszkaniową, która jest przewidywana, chcemy określić w wysokości 25 tys. zł na jednego repatrianta, czyli na rodzinę, powiedzmy, czteroosobową to jest 100 tys. zł. Repatrianci mieliby możliwość wyboru, a nawet możliwość rozmaitego wykorzystania tej pomocy mieszkaniowej. Jeśli będą mieli mieszkanie na wynajem, to będą otrzymywali dopłatę w czynszu właśnie do limitu tej kwoty 25 tys. zł, z tym że dopłata w czynszu nie będzie udzielana dłużej niż przez 10 lat, czyli cały okres pomocy finansowej dotyczącej mieszkania nie powinien trwać dłużej niż 10 lat. Repatrianci mogą tę pomoc przeznaczyć na zakup własnego mieszkania czy ta pomoc będzie pokrywała część kosztów zakupu ich własnego mieszkania. Również ta pomoc w takiej samej wysokości będzie przysługiwała gminom. Jeśli gmina zapewni mieszkanie repatriantom, to również będzie mogła uzyskać taką samą pomoc finansową, czyli 25 tys. zł na repatrianta.

    Podobny charakter, ale to już nie jest jak gdyby rzecz nowa, to jest pomoc na zagospodarowanie, i to jest 6 tys. zł na jednego repatrianta. I kolejna tutaj, już może bardziej tylko... nie jest to rzecz nowa, natomiast zaktualizowana i bardziej dogodnie zapisana, to jest pomoc - zwrot kosztów przejazdu. W związku z tym, że do tej pory był to bilet kolejowy, więc tutaj szacujemy, żeby to był... do tej pory był bilet kolejowy na przejazd i ewentualnie druga wartość biletu kolejowego na przewóz mienia. W tym momencie proponujemy w tej ustawie, aby to było tak jakby ryczałtowo - wielkość podwójnej wartości biletu kolejowego. Jeśli ktoś zechce przywieźć dużo mienia i dużo wziąć ze sobą pakunków, no to bilet kolejowy podwójny. Natomiast wiadomo, że w tej chwili się podróżuje raczej samolotem niż koleją, więc ten podwójny bilet kolejowy to będzie mniej więcej porównywalny z ceną biletu kolejowego, a więc tutaj jest ta możliwość elastycznego wykorzystania tej pomocy na zwrot kosztów podróży.

    Kolejną sprawą jest objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym, czyli świadczeniami zdrowotnymi. Od momentu, kiedy repatrianci przekroczą granicę, będą mieli zapewnione świadczenie zdrowotne. Dopóki nie będzie repatriant albo zarejestrowany w urzędzie pracy, albo nie podejmie pracy, czyli nie będzie płacił składki zdrowotnej, to będzie to pokrywane z budżetu państwa, natomiast później to już oczywiste - jak będzie podlegał składce zdrowotnej, to tak jak każdy nasz obywatel będzie podlegał opiece zdrowotnej.

    Kolejna sprawa to jest tutaj oczywiście niewielka różnica, natomiast różnica wynikająca bardziej z definicji, ponieważ repatrianci, którzy przybywają, jeśli będą uzyskiwać wiek emerytalny, to oczywiście będą otrzymywać emerytury. Do tej pory był problem z repatriantami, właściwie z osobami, które nie są pochodzenia polskiego, a byli małżonkami repatriantów. Oni nie mogli uzyskać świadczeń emerytalnych i to też był ten problem, który nie pozwalał na skuteczne repatriacje i powodował rozbijanie rodzin. Więc teraz, w momencie naprawy tej definicji repatrianta i objęcia nią współmałżonków, osób, które nie są pochodzenia polskiego, w tym momencie oni też będą objęci świadczeniami emerytalnymi.

    Niestety z większością krajów, w tym z Kazachstanem, w którym najwięcej mieszka Polaków, którzy chcą wracać do kraju, nie mamy porozumień dotyczących świadczeń emerytalnych, a więc tylko możemy mówić, że będzie informacja o ilości lat pracy, która uprawnia do emerytury, natomiast środki za tymi emerytami z Kazachstanu, jak na razie, nie idą. Mamy nadzieję, że poprawiające się stosunki dyplomatyczne i polityczne z Kazachstanem pozwolą również na podpisanie takich porozumień i przeniesienie tych środków finansowych, no ale ta ustawa o repatriacji tego oczywiście jeszcze nie rozwiązuje, stąd wielkość emerytur pewnie nie będzie duża, ale zawsze będzie to gwarancja, przynajmniej taka minimalna, jaką mają wszyscy polscy obywatele.

    Myślę, że są to, tak najogólniej rzecz biorąc, te nowe formy pomocy, które pozwolą na sprawniejsze przeprowadzenie procesu repatriacji. Oczywiście zakładamy, żeby ten proces repatriacji, ponieważ on już i tak jest za późno o co najmniej 25 lat, przeprowadzić dość sprawnie, więc zakładamy, że środki finansowe na repatriację będę trochę wyższe, niż do tej pory były przewidywane. Do tej pory rezerwa w budżecie państwa na repatriację była w wysokości 30 mln zł i była generalnie w bardzo małym stopniu wykorzystywana. Zakładamy, że w następnych latach będą to kwoty rzędu 50, 60 mln zł, a jeśli będzie brakować, to zawsze można w trakcie roku podwyższać rezerwę w zależności od potrzeb. Nigdy nie było takiej sytuacji budżetowej, żeby nie można było podnosić rezerwy, natomiast rezerwujemy takie kwoty, taki rząd wielkości, co pozwoli na zagospodarowanie finansowe dla grupy repatriantów ok. 1500 rocznie.

    Bardzo trudno jest tak naprawdę oszacować, jakie są potrzeby repatrianckie, dlatego że są różne dane, różne potrzeby i różne szacunki. Mówi się np. o 30 tys. Polaków, którzy chcieliby przybyć i wrócić do kraju, ale oczywiście to są tylko szacunki statystyczne. Niestety, doświadczenie choćby z Kazachstanu pokazuje, że przez ostatnie lata nawet te osoby, które złożyły wnioski o wizę repatriacyjną, które były zarejestrowane w konsulacie, po kilkunastu latach czekania na tę repatriację nie potwierdzają jej w tej chwili lub nie ma po nich śladu, być może znaczna część wyjechała do Rosji, do innych krajów. Prawdopodobnie tak jest, więc te szacunki są bardzo różne. Myślę, że powinniśmy bardzo ostrożnie szacować, że może to być od 3 do 10 tys., i to są liczby, na które powinniśmy patrzeć realnie, ale tak naprawdę trudno w tej chwili jednoznacznie powiedzieć, ile to będzie osób,.

    Zakładamy, że ten proces repatriacji będzie bardzo mocno przyspieszony przez 3 lata, żeby i konsulaty, i wszystkie służby mogły to spokojnie przeprowadzić, natomiast sama ustawa oczywiście będzie funkcjonować dalej, bo trudno powiedzieć, jeśli ktoś się zdecyduje za 4 lata, żeby nie miał też prawa powrotu, ale to przyspieszenie powinno nastąpić w ciągu 3 lat. Natomiast ustawa nie jest określona, że po iluś latach się kończy.

    Mam więc nadzieję, że ta ustawa pozwoli na to, żeby rzeczywiście nastąpiło mocne przyspieszenie procesu repatriacji, tak jak pani premier zapowiadała, że nie spocznie, dopóki ostatni Polak, który zechce wrócić do Polski, nie będzie miał takiej możliwości. (Oklaski) Mam nadzieję, że ta ustawa to umożliwi, i tym sposobem Polska jako państwo spłaci moralne zobowiązanie wobec osób, które zostały wywiezione do azjatyckiej części byłego Związku Radzieckiego w 1936 r. i w latach 40. Sądzimy, że już wystarczająco ci ludzie się naczekali na to, żeby wrócić do Polski, tym bardziej, że oni mimo tak długiej nieobecności, mimo zmiany pokoleń nadal zachowują tożsamość polską, nadal wpisywali sobie np. w paszporty kazachstańskie narodowość polską, co nie było wcale takie oczywiste i nie spotykało się z pochwałą i przychylnością, nadal w wielu miejscach kultywowali tradycje, zwyczaje i język polski, nadal zachowali wiarę katolicką. I ten proces, i to nasze zobowiązanie moralne wobec Polaków mieszkających na Wschodzie, pragnących wrócić do Polski powinniśmy wypełnić. I jest to nasze zobowiązanie, które w tej chwili chcemy wypełnić i zakończyć ten proces repatriacji. Jesteśmy to winni wszystkim Polakom oczekującym przez tyle lat na powrót do swojej ukochanej ojczyzny. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia