8. kadencja, 42. posiedzenie, 1. dzień (24-05-2017)

3. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1491).

Poseł Bartłomiej Wróblewski:

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Dla Polaków najważniejsze jest bezpieczeństwo i sprawiedliwość, dlatego jesteśmy zdeterminowani, żeby uzdrowić polski wymiar sprawiedliwości. Dlatego jesteśmy zobowiązani, aby usprawnić działanie polskich sądów. Jest olbrzymie oczekiwanie społeczne dotyczące takich zmian. Jesteśmy to winni Polakom. Jako Prawo i Sprawiedliwość obiecaliśmy głęboką reformę w kampanii wyborczej. Realizację tej obietnicy potwierdziliśmy po wyborach i tego zobowiązania dotrzymujemy.

    W imieniu wnioskodawców mam zaszczyt przedstawić poselski projekt ustawy o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. Projekt wnieśliśmy na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 32 ust. 2 regulaminu Sejmu.

    Proponowana ustawa jest ważnym fragmentem reformy polskiego wymiaru sprawiedliwości. Jednocześnie jest jej częścią. Sejm przyjął dotychczas regulacje dotyczące dyrektorów sądów, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury oraz obszerną nowelizację przepisów postępowania administracyjnego. W Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka trwają prace nad zmianami w ustawach o Krajowej Radzie Sądownictwa, a także o komornikach sądowych i egzekucji. W najbliższych miesiącach przedstawione zostaną kolejne projekty, w tym także szeroko oczekiwane, dotyczące usprawnienia postępowania cywilnego i karnego. Reforma ma więc charakter kompleksowy. Jako parlament jesteśmy odpowiedzialni za zmiany w obowiązującym prawie. Obejmują one ustrój, organizację sądów oraz procedury sądowe. Do rządu oraz sądów należeć będzie wdrożenie reformy, przeprowadzenie odpowiednich zmian organizacyjnych i personalnych. Sami sędziowie będą odpowiedzialni za praktykę na salach sądowych. Ufamy, że wspólnie zreformujemy wymiar sprawiedliwości, że będzie on działał sprawiedliwiej i sprawniej, że dobrą zmianę w sądach odczują wszyscy Polacy.

    Nowelizacja ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw zakłada realizację kilku zasadniczych celów, a także zawiera kilkadziesiąt propozycji zmian mających te cele realizować. Chcemy usprawnić działanie sądów, aby zaczęły działać szybko, efektywnie, bardziej transparentnie, a wyroki wydawane przez sędziów budziły zaufanie obywateli. Wbrew wyrażanym niekiedy obawom proponowane zmiany uniezależniają sędziów od nacisków przełożonych, a tym samym wzmacniają ich niezawisłość. Dzięki nim sprawy prowadzone będą w sposób uczciwszy, a także wpłyną na ograniczenie patologii polskich sądów, jaką jest przewlekłość postępowań.

    Projekt zawiera wiele szczegółowych propozycji zmian. Pozwólcie, panie i panowie posłowie, że odniosę się teraz do najważniejszych z nich.

    Pełne losowanie spraw. Ma to zakończyć nieprzejrzystą praktykę przydzielania spraw sędziom, praktykę, która przybierała niekiedy wręcz formę ręcznego sterowania sprawami przez prezesów sądów i wysyłania np. zaangażowanych politycznie sędziów do spraw politycznych.

    Zasada równomiernego obłożenia sędziów sprawami. Obecnie nie tylko nie jest ono równe, co prowadzi do niesprawiedliwego podziału pracy w sądach, ale przyczynia się do przewlekłości postępowań. Równomiernemu obciążeniu służyć ma elektroniczny system wzorowany na niemieckim, który ma ważyć gatunkowo poszczególne sprawy i prowadzić do sytuacji, że co do zasady żaden z sędziów w Polsce nie będzie miał większego zakresu obowiązków niż jego kolega z wydziału czy sądu.

    Niezmienność składu orzekającego. To rozwiązanie ma prowadzić do likwidacji patologii wieloletnich przewlekłości przez niekonieczną zmianę składu. Raz wylosowany skład sądu nie powinien ulegać zmianie do czasu zakończenia sprawy. Dziś w wielu sądach nowemu sędziemu w wydziale przydziela się sprawy już rozpoczęte przez innych sędziów, ze szkodą dla sprawności postępowania. Oczywiście projekt przewiduje możliwość odstępstwa od tej zasady, ale są to przypadki ściśle określone, np. gdy sędzia zachoruje.

    Dalej, ograniczenie wszechwładzy prezesów w przenoszeniu sędziów. Wprowadzamy ścisłe zasady przeniesienia sędziego do innego wydziału. Dziś takie przeniesienie, np. cywilisty do wydziału karnego, może być formą szykany. Projektowana regulacja ogranicza władzę prezesa sądu, regulując sposób i kryteria, którym musi się kierować przy podejmowaniu takiej decyzji. Co do zasady wymagana będzie zgoda sędziego na takie przeniesienie.

    Dalej, zmiana modelu powoływania prezesów sądów. Minister sprawiedliwości jest odpowiedzialny za administrowanie sądami i jako odpowiedzialny powinien mieć możliwość realnego kształtowania takiej administracji. Zwiększenie kompetencji ministra sprawiedliwości ma umożliwić szybkie działanie i zapobiegać bulwersującym społecznie sytuacjom, gdy prestiżowe funkcje pełnią osoby, które utraciły zaufanie, jak w przypadku afery związanej z podejrzeniem wyłudzenia co najmniej 10 mln zł z Sądu Apelacyjnego w Krakowie. Minister sprawiedliwości jest zobowiązany do zapewnienia właściwego funkcjonowania sądownictwa powszechnego, a dotychczasowe rozwiązania były mało funkcjonalne, a niekiedy wręcz czyniły nadzór administracyjny ministra sprawiedliwości fikcyjnym.

    Dotychczasowa praktyka dowodzi, że środowisko sędziowskie niejednokrotnie kierowało się sympatiami koleżeńskimi w opiniowaniu kandydatów na prezesów i wiceprezesów sądów, a względy merytoryczne i kompetencje nie miały znaczenia dla uzyskanego poparcia. W niektórych sądach, o czym mówią sami sędziowie, doprowadziło to do stworzenia towarzyskich czy wręcz bizantyjskich systemów powiązań. Zmiana prawa uniezależnia sędziów od takiego systemu i wprowadza zasadę, że decydujące będą kompetencje kandydata, a nie układy czy szczebel sądu, w którym orzeka.

    Doprecyzowanie zasad składania przez sędziów oświadczeń o stanie majątkowym. Oświadczenia będą rozszerzone o precyzyjną informację na temat wszystkich źródeł, z których sędziowie czerpią dochody, wraz z kwotami. Ma to zapobiec m.in. sytuacjom, gdy dodatkowe dochody nie zostały ujęte w oświadczeniu majątkowym, ponieważ zostały wydane przez złożeniem oświadczenia. Projekt zakłada też ujawnienie złożonych oświadczeń majątkowych.

    Wprowadzenie jasnych i opartych na merytorycznych przesłankach zasad awansu. Chcemy wyeliminować wpływ układów towarzyskich czy wręcz koterii na sprawy awansów sędziowskich. Dlatego proponujemy likwidację mechanizmu ocen okresowych sędziów. Wprowadzone przez poprzednią koalicję Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego oceny okresowe zostały zresztą oprotestowane przez liczne środowiska prawnicze jako narzędzie nacisku na sędziego i ograniczające jego niezawisłość. Zmiany mają także dotyczyć powoływania na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego. Decydujące dla powołania na takie stanowisko powinno być doświadczenie zawodowe zdobyte w toku służby, nie zaś szczebel sądownictwa lub prokuratury, na którym zostało ono osiągnięte. Dziś ścieżka awansu całkowicie uzależnia sędziów sądów rejonowych, którzy przecież rozpoznają ponad 90% spraw, od decyzji przełożonych w sądzie okręgowym, co zagraża ich bezstronności i bywa elementem nacisku.

    Ukrócenie praktyki przechodzenia w stan spoczynku chorych - w cudzysłowie: chorych - młodych sędziów, którzy po uzyskaniu stanu spoczynku cudownie zdrowieją. Nie będzie już automatyzmu. Jednocześnie wprowadzamy instytucję urlopu rehabilitacyjnego sędziego jako okresu, w którym możliwe będzie przywrócenie pełnej zdolności sędziego do pełnienia obowiązków służbowych.

    W przedstawionym dziś projekcie znajduje się wiele innych rozwiązań, które mają prowadzić do poprawy funkcjonowania sądów. Przejście na system dynamicznego zarządzania sądami, wprowadzenie ocen i informacji rocznych składanych przez prezesów sądów wszystkich szczebli oraz umożliwienie zwracania uwagi na nieprawidłowości w zakresie działalności administracyjnej ma pozwolić na bieżąco reagować na zaniedbania prezesów w pracach sądu oraz urzeczywistni realny wpływ sędziów na organizację pracy przez prezesa.

    Poszerzenie zakresu możliwości korzystania z instytucji zwrócenia uwagi sędziemu pełniącemu funkcję związaną z wykonywaniem czynności administracyjnych pozwoli m.in. na ukrócenie nadużywania swojej władzy przez tych sędziów względem sędziów orzekających.

    System wizytacji i dokonywania ocen działania sądów ma być bardziej racjonalny. Dziś w sądach funkcjonują sztaby sędziów wizytatorów - łącznie ponad 400 sędziów wizytatorów w całym kraju - ze sztywnie określonym kalendarzem wizytacji, raz na 4 lata w danym wydziale, którzy poświęcają czas na pracę urzędniczą, a nie na orzekanie. Proponujemy, aby wizytacje zarządzane były tam, gdzie zostaną zaobserwowane potencjalne problemy, by kontrole były punktowe i mniej przewidywalne, a jednocześnie by część sędziów, którzy zajmują się oceną innych sędziów, mogła w większym stopniu orzekać. Wpłynęłoby to pozytywnie na zmniejszenie opóźnień w rozpatrywaniu spraw w sądach.

    Umożliwienie nabywania prawa do przejścia w stan spoczynku przez sędziów kobiety w wieku odpowiadającym powszechnemu wiekowi emerytalnemu, czyli 60 lat.

    Dalej projekt zakłada zwiększenie efektywności wykorzystywania środków gromadzonych w ramach świadczeń pieniężnych zasądzanych od sprawców przestępstw w funduszu sprawiedliwości. Ma to umożliwić znacznie szersze niż obecnie wykorzystanie środków pochodzących od przestępców. Chodzi o poszerzenie możliwości pomocy pokrzywdzonym, jest to reakcja na podnoszone argumenty niewystarczającej dotychczas pomocy, a także wykorzystanie tych środków na zapobieganie przestępstwom.

    Wprowadzenie instytucji koordynatorów do spraw współpracy międzynarodowej, prawa europejskiego i praw człowieka w sprawach cywilnych i sprawach karnych w celu usprawnienia wymiany informacji i doświadczeń dotyczących współpracy międzynarodowej i praw człowieka. Delegowanie sędziów do Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Ministerstwo Sprawiedliwości ceni sobie doświadczenie i kompetencje sędziów we wsparciu legislacyjnym. Warto by było, aby polskie państwo mogło szerzej w razie potrzeb korzystać z tego rodzaju wsparcia.

    Projekt ustawy został złożony w Sejmie 12 kwietnia, a więc przed ponad miesiącem. Jest już stosunkowo dobrze znany. Większość propozycji jest oceniona pozytywnie, szczególnie tych dotyczących usprawnienia i transparentności funkcjonowania sądów czy zwiększenia niezależności sędziów od prezesów sądów. Część zgłaszanych wątpliwości mogliśmy - mam nadzieję - już dotychczas wyjaśnić, w szczególności nieprawdziwy zarzut o rzekomym stworzeniu możliwości wpływu ministra sprawiedliwości na wyroki sądowe.

    Jeśli Wysoki Sejm przychylnie odniesie się do tego projektu, w co wierzę, w kolejnych tygodniach czeka nas dalsza merytoryczna praca nad tym projektem w komisji. Zapraszam do zaangażowania się w konstruktywną dyskusję koleżanki i kolegów posłów, środowiska prawnicze, w tym sędziów, i opinię publiczną. Szkoda byłoby stracić ten czas na niemerytoryczną dyskusję o domniemanych niecnych intencjach przeciwników politycznych. Szkoda byłoby też marnować czas na mnożenie argumentów o niekonstytucyjności propozycji, nie dlatego że nie można czy wręcz nie należy pytać o ich zgodność z ustawą zasadniczą, ale dlatego, aby nie dochodziło do inflacji takich zarzutów, czego dramatycznie doświadczamy w ostatnich miesiącach. Jeśli każdy spór miałby być sporem konstytucyjnym, niepotrzebny byłby parlament. Wszystkie problemy rozwiązywaliby za nas sędziowie konstytucyjni.

    Źle by się też stało, gdyby nasze polskie dyskusje miałby być pretekstem do podburzania opinii międzynarodowej i szukania za wszelką cenę sojuszników za granicą. Doświadczenia systemów sądowniczych państw zachodnich mogą być cennym wzbogaceniem dyskusji, ale są one niezwykle różnorodne, wynikają z rodzimych tradycji i uwarunkowań. Bez gruntowanej analizy, a dodatkowo gdy są instrumentalizowane, często prowadzą do wyciągania błędnych wniosków i propozycji. W każdym razie nie mogą zwalniać nas od szukania najlepszych rozwiązań dla polskich sądów.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Szanowni Państwo! Proponujemy reformę wymiaru sprawiedliwości, a dziś zmiany w Prawie o ustroju sądów powszechnych, gdyż takie jest powszechne oczekiwanie polskiego społeczeństwa. Jesteśmy zdeterminowani, aby uzdrowić nasz wymiar sprawiedliwości. Jesteśmy zobowiązani, żeby usprawnić działania naszych sądów. Dlatego jesteśmy także otwarci na dyskusję i zmiany czyniące ten projekt lepszym.

    Jako przedstawiciele Prawa i Sprawiedliwości obiecywaliśmy to w kampanii wyborczej, ale przecież zapowiadaliście to także wy, panie i panowie posłowie wszystkich opcji politycznych, wszyscy więc jesteśmy to winni Polakom. Tego zobowiązania dotrzymajmy. Dziękuję. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia