8. kadencja, 48. posiedzenie, 1. dzień (27-09-2017)

12. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo telekomunikacyjne (druk nr 1715).

Poseł Joanna Scheuring-Wielgus:

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! To bardzo przykre, że tak ważne ustawy, jak np. ustawa o torturach, ale również i ta ustawa, którą teraz przedstawię, są omawiane przy pustej sali i nocą. To są bardzo ważne rzeczy.

    Drodzy Państwo! Składam dzisiaj projekt zmian w ustawach Kodeks postępowania cywilnego oraz Prawo telekomunikacyjne w celu wzmocnienia ochrony prawnej obywateli w zakresie dóbr osobistych, które w obecnych czasach są masowo naruszane w Internecie, a w szczególności na forach internetowych, w grupach dyskusyjnych i na portalach społecznościowych.

    Szanowni Państwo! Internet to narzędzie komunikacyjne, które tym różni się od mediów tradycyjnych, że każdy w tym wirtualnym świecie może być zarówno odbiorcą wiadomości, jak i nadawcą komunikatów. Z jednej strony, daje to obywatelom możliwość swobodnego wyrażania poglądów, co jest oczywiście zjawiskiem bardzo pozytywnym, z drugiej strony, taka swoboda wypowiadania się połączona z poczuciem anonimowości - bo w Internecie możemy być anonimowi - powoduje, że Internet stał się wylęgarnią mowy nienawiści, która narusza podstawowe prawa obywatelskie i ludzką godność konkretnych osób, wszystkich nas, bo to dotyczy wszystkich nas, nie tylko posłów Nowoczesnej, ale również posłów Platformy Obywatelskiej, Kukiz’15, Prawa i Sprawiedliwości i wszystkich obywateli i obywatelek, niezależnie od tego, gdzie mieszkają, co robią, jak się nazywają.

    Obecny kształt zarówno Kodeksu postępowania cywilnego, jak i Prawa telekomunikacyjnego zupełnie nie przystaje do możliwości wykorzystania Internetu jako medium i do regulowania zachowań obywateli w tym medium. My po prostu nie nadążamy za tym, co się dzieje w świecie wirtualnym, i warto nad tym popracować.

    Wobec ogromnej skali problemu postępowania karne w zakresie mowy nienawiści są w naszym kraju podejmowane incydentalnie i bardzo rzadko, a projekt zmian, który proponujemy, ma dać wszystkim obywatelom, a również organizacjom pozarządowym, co jest bardzo ważne, konkretne narzędzia, które zabezpieczą każdą osobę indywidualnie przed mową nienawiści. Obecnie w postępowaniu cywilnym cały ciężar dowodowy spoczywa na obywatelu i tak naprawdę już na samym początku obywatel ma pod górkę, bo poza dowodem znieważenia obywatel ma obowiązek ustalić dane osoby, która go znieważa, czyli imię, nazwisko, adres zameldowania lub siedziby, jeżeli znieważa instytucja, a nawet PESEL. W sumie w przypadku anonimowych hejterów, a takich jest zdecydowanie najwięcej, obywatel, czy obywatelka, jest po prostu bezsilny, ponieważ ani operatorzy sieci internetowej, ani dostawcy usług internetowych czy operatorzy forów internetowych i mediów społecznościowych nie mają obowiązku udzielania takiej informacji, a bez niej pozew sądowy nie spełnia warunków formalnych.

    Dodatkowo, jest ustawa o ochronie danych osobowych i Główny Inspektorat Ochrony Danych Osobowych ma związane ręce w tym zakresie i de facto można powiedzieć, że działa na korzyść hejterów. Aby temu zapobiec, aby to zmienić, aby nie było tej degrengolady językowej w świecie wirtualnym i aby zadbać o kulturę publicznej wypowiedzi, która powinna obowiązywać w nowoczesnym i demokratycznym państwie prawa, obecne prawo należy zmienić i to prawo powinno chronić obywateli, a nie oprawców. Myślę, że to jest bliskie Prawu i Sprawiedliwości, które ma większość w tym Sejmie, to przyświeca przede wszystkim panu ministrowi sprawiedliwości i myślę, że państwo po prostu to rozumieją.

    Gdy porównamy dotychczasowy stan prawny, nasz projekt przewiduje poszerzenie katalogu spraw, w których organizacje pozarządowe będą mogły w zakresie swoich zadań statutowych wytaczać powództwa na rzecz obywateli lub przyłączać się do takich postępowań poprzez dodanie do katalogu spraw o ochronie dóbr osobistych, bo teraz to nie funkcjonuje. Dodatkowo projekt przewiduje wprowadzenie przepisów dotyczących postępowania w sprawach o ochronę dóbr osobistych, jeżeli do ich naruszenia doszło właśnie za pośrednictwem Internetu, a powód, czyli osoba, która jest skrzywdzona, nie zna danych osobowych sprawcy naruszenia, które są konieczne do złożenia tego pozwu.

    Powiem, jakie są różnice pomiędzy dotychczasowym a projektowanym stanem prawnym. Podstawową różnicą pomiędzy dotychczasowym a projektowanym stanem prawnym jest umożliwienie obywatelom wnoszenia pozwów bez określenia danych osobowych pozwanego poprzez wprowadzenie instytucji tzw. ślepego pozwu. Jakiś czas temu mówił o tym rzecznik praw obywatelskich, że to byłoby dobre rozwiązanie. Rozpoznanie sprawy uzależnione byłoby od spełnienia przez powoda trzech warunków.

    Po pierwsze, powód, czyli osoba, która oskarżałaby, zobowiązany byłby do dokładnego przytoczenia w pozwie treści wypowiedzi naruszających jego dobra osobiste wraz z podaniem adresu URL, pod którym wypowiedzi te zostały zamieszczone, daty i godziny publikacji oraz nazwy profilu lub loginu użytkownika. Ten wymóg pozwoliłby sądowi na dokonanie wstępnej oceny, czy wskazane przez daną osobę wypowiedzi zawierają treści, które mogą naruszać jej dobra osobiste, a co za tym idzie - czy powództwo jest rzeczywiście zasadne, czy jest bezzasadne.

    Druga rzecz: osoba, która zgłaszałaby coś takiego, zobowiązana byłaby również złożyć w pozwie oświadczenie, że zarówno przed, jak i po zamieszczeniu kwestionowanych wypowiedzi nie naruszyła dóbr osobistych pozwanego, przy czym prawdziwość tego oświadczenia podlegałaby ocenie przez sąd już na etapie wstępnego badania sprawy. Powyższy warunek jest szczególnie istotny, bowiem szczególna procedura przewidziana przez projektowane przepisy nie powinna być dostępna w przypadku wzajemnego naruszania dóbr osobistych przez autora kwestionowanej wypowiedzi i osobę, która poszukuje ochrony sądowej.

    Należy tutaj mieć też na uwadze to, że wyjątkowo niekorzystnym zjawiskiem obserwowanym w przestrzeni publicznej są przypadki wielokrotnego i wzajemnego naruszania godności innych osób przez użytkowników Internetu. W szczególności dzieje się to podczas wymiany opinii na portalach internetowych lub w mediach społecznościowych. Dlatego, dążąc do ograniczenia skali tego zjawiska, uważamy, że możliwość skorzystania ze szczególnej procedury powinna być zarezerwowana jedynie dla osób, które same nie naruszają dóbr osobistych innych użytkowników Internetu.

    I trzeci punkt: osoba zgłaszająca zobowiązana byłaby złożyć w pozwie oświadczenie, że podjęła próbę powiadomienia pozwanego za pośrednictwem Internetu o zamiarze wytoczenia przeciw niemu powództwa bądź że powiadomienie takie nie było możliwe do złożenia.

    Drodzy państwo, ktoś z państwa może powiedzieć, że to jest zamach na wolność wypowiedzi, natomiast ja bym chciała powiedzieć, że istnieje zasadnicza różnica między wolnością słowa i swobodą wypowiedzi a mową nienawiści, która narusza ludzkie dobra osobiste, która narusza godność. Jeden z wybitnych myślicieli - często cytujemy go tutaj z tej mównicy - Alexis de Tocqueville, sformułował jedną z podstawowych zasad państwa prawa. Wielokrotnie słyszałam tę wypowiedź z ust polityków w zasadzie wszystkich opcji: wolność człowieka kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiego człowieka. Mowa nienawiści, szanowni państwo, to nic innego jak nieuprawniony atak na drugiego człowieka i odzieranie go z należnej mu wolności i godności. My wszyscy, tak jak tu siedzimy, wszyscy, którzy może nas słuchają, jesteśmy lub możemy stać się ofiarą mowy nienawiści, niezależnie z jakiej partii jesteśmy.

    Projekt, który przedstawiamy dzisiaj, to projekt, który ma chronić nasze podstawowe prawa bez względu na płeć, wyznanie, narodowość, poglądy polityczne i jakiekolwiek inne. Ten projekt nie jest ani prawicowy, ani lewicowy, ponieważ politycy wszystkich zasiadających tu ugrupowań byli ofiarą hejtu, a niektórzy z nich są nawet niestety oprawcami w tym zakresie. Ten projekt jest też projektem, który odwołuje się do naszych wspólnych wartości, które przecież wyznaję ja, wyznaje Ryszard Petru, pan Schetyna, nawet pan Kaczyński...

    (Poseł Kinga Gajewska: I Tarczyński.)

    ... czyli do szacunku i godności drugiego człowieka.

    Drodzy państwo, idea szacunku do drugiego człowieka jest kluczowa zarówno w etyce chrześcijańskiej, do której ta strona bardzo często się odwołuje, jak i w ideach humanizmu, które są mi bliskie. W czasach, w których teraz żyjemy, w naszym podzielonym kraju, w podzielonym społeczeństwie niech to będzie nasz wspólny mianownik, bo każdy naród i każde społeczeństwo, aby być zdrowe i dobrze funkcjonować, musi taki wspólny mianownik po prostu mieć. Niech tym wspólnym mianownikiem dla nas wszystkich będą godność i szacunek, które są apartyjne i apolityczne, które są po prostu ludzkie.

    Chciałabym dodać jeszcze jedną rzecz odnośnie do tego projektu, bo on jest bardzo ważny. W zasadzie mógłby to być projekt ponad podziałami, mam nadzieję, że taki będzie. Nie wyobrażam sobie, że ktoś nie będzie chciał nad nim nawet podyskutować. Są opinie i prokuratorii, i KRS-u z różnymi uwagami. Jestem otwarta na te uwagi, chciałabym o tych uwagach porozmawiać podczas prac komisyjnych, uważam, że warto, ale chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na skutki społeczne, które wiążą się z tym projektem. Te skutki społeczne po wprowadzeniu tego projektu będą bardzo korzystne. Osoby poszukujące ochrony swoich dóbr osobistych w procesie cywilnym uzyskają możliwość profesjonalnego wsparcia ze strony organizacji pozarządowych. Teraz tego nie ma. Organizacje pozarządowe będą mogły wytaczać w takich sprawach powództwa na rzecz obywateli oraz przyłączać się do prowadzonych już postępowań. Taka profesjonalna pomoc ze strony NGOs, które w zakresie swoich zadań statutowych będą świadczyły pomoc obywatelom w dochodzeniu roszczeń z zakresu ochrony dóbr osobistych, zachęci obywateli do dochodzenia ich praw przed sądem. Z kolei wprowadzenie instytucji ślepego pozwu stworzy realną możliwość dochodzenia w procesie cywilnym roszczeń od osób, które korzystając z poczucia anonimowości, bo w zasadzie bardzo często dzieje się to w taki sposób, dopuszczają się naruszeń dóbr osobistych za pośrednictwem Internetu. I jeszcze jeden bardzo dobry skutek społeczny, uważam, że też bardzo ważny: wzrost świadomości prawnej społeczeństwa.

    Na koniec powtórzę jeszcze raz, że ten projekt jest projektem bardzo uniwersalnym, projektem, który oddziałuje na nas wszystkich, projektem, który jest skierowany do wszystkich. Żywię dużą nadzieję, że będziemy mieli szansę, aby o tym podyskutować w pracach komisyjnych. Dziękuję. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia