8. kadencja, 51. posiedzenie, 2. dzień (09-11-2017)

20. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1933).

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Stanisław Szwed:

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić państwu rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz niektórych innych ustaw, druk nr 1933.

    Podstawowym celem projektowanych zmian jest rozszerzenie zakresu podmiotowego prawa do tworzenia związków zawodowych i wstępowania do nich w celu wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 czerwca 2015 r., sygnatura akt K 1/13. Wolność tworzenia związków zawodowych została zagwarantowana w art. 12 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i wraz z wolnością działania związków zawodowych stanowi jedną z podstawowych cech ustroju naszego państwa. Tę fundamentalną gwarancję rozwija i konkretyzuje art. 59 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który zapewnia wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, stanowi o podstawowych uprawnieniach związków zawodowych, a także wyznacza zasadę ograniczenia prawa do koalicji.

    Należy również wskazać, że zgodnie z art. 2 konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej wolności związkowej i ochrony praw związkowych, przyjętej w San Francisco w dniu 9 lipca 1948 r., pracownicy i pracodawcy bez jakiegokolwiek rozróżnienia mają prawo bez uzyskania uprzedniego zezwolenia tworzyć organizacje według swojego uznania, jak też przystępować do tych organizacji, z zastrzeżeniem stosowania się do ich statutów. Konwencja ta została ratyfikowana przez Polskę, a zatem zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej jej przepisy stanowią źródło powszechnie obowiązującego prawa w Polsce. To uzasadnia konieczność wprowadzenia zmian w polskiej ustawie o związkach zawodowych w celu wykonania zarówno wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 czerwca 2015 r., jak również dostosowania jej przepisów do standardów międzynarodowych.

    Proponowane zmiany zmierzają do objęcia pełnym prawem koalicji związkowej, tj. prawem tworzenia organizacji związkowych i wstępowania do nich, wszystkich osób świadczących pracę za wynagrodzeniem, bez względu na podstawę zatrudnienia, które na gruncie konstytucyjnym i prawnomiędzynarodowym mogą być zaliczane do kategorii pracowników. Nowelizacja ustawy ma na celu umożliwienie tworzenia związków zawodowych i wstępowania do nich, w szczególności osobom wykonującym pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, takich jak umowa zlecenia, umowa o świadczenie usług czy umowa o dzieło, oraz osobom prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą, wykonującym pracę na rzecz danego podmiotu na podstawie umowy.

    Resort pracy przeprowadził dwukrotne konsultacje projektu, w szczególności z reprezentatywnymi organizacjami związków zawodowych i organizacjami pracodawców. W toku prac nad projektem ustawy proponowane rozwiązania były także przedmiotem prac w ramach zespołu problemowego Rady Dialogu Społecznego do spraw prawa pracy, jak również przeprowadzono wiele spotkań i dyskusji na ten temat. Partnerom społecznym nie udało się jednak wypracować konsensusu w zakresie projektowanych zmian i w rezultacie decyzja co do ich ostatecznego kształtu leżała po stronie rządu. Szukaliśmy jednak takich rozwiązań, które brałyby pod uwagę głos partnerów społecznych, a jednocześnie zapewniały osobom wykonujących pracę zarobkową możliwość ochrony swoich praw i interesów.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Odnosząc się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 2 czerwca 2015 r., który stanowi podstawę wprowadzanych zmian, należy mieć na względzie, że w jego uzasadnieniu Trybunał Konstytucyjny wskazał, że wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, o której mowa w art. 59 ust. 1 konstytucji, przysługuje każdemu pracownikowi w rozumieniu konstytucyjnym. W obecnym stanie prawnym prawo tworzenia związków zawodowych i wstępowania do nich nie przysługuje jednak w tak szerokim zakresie. Przysługuje ono głównie w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy. Projekt ustawy przewiduje zatem, że prawo tworzenia związków zawodowych i zrzeszania się w nich będzie przysługiwało tym osobom, które mogą zostać uznane za pracowników w rozumieniu konstytucyjnym. Te osoby zostały nazwane osobami wykonującymi pracę zarobkową. Osobą wykonującą pracę zarobkową w myśl projektu ustawy jest zarówno pracownik w rozumieniu Kodeksu pracy, jak też osoba świadcząca pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli spełnia ona następujące warunki: po pierwsze, nie zatrudnia do tego rodzaju prac innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, po drugie, nie ponosi ryzyka gospodarczego związanego z wykonywaniem tej pracy, po trzecie, ma takie interesy zawodowe związane z wykonywaniem pracy, które mogą być grupowo chronione.

    Omówię w skrócie, co oznacza każda z powyższych przesłanek. Jeśli chodzi o warunek niezatrudniania do tego rodzaju pracy innych osób, to wskazuje on na konieczność osobistego wykonywania określonego rodzaju pracy, tj. bez pośrednictwa innych osób, niezależnie od tego, na podstawie jakiego stosunku prawnego takie osoby wykonywałyby pracę. Jeśli chodzi o ryzyko gospodarcze działalności, to występuje ono np. wówczas, gdy osoba dokonuje inwestycji, np. w zakresie zakupu lub wypożyczenia odpowiedniego sprzętu wykorzystywanego do wykonywania zleceń w ramach działalności gospodarczej oraz materiałów koniecznych do realizacji zadań gospodarczych. Jeżeli na innej niż pracownik osobie wykonującej pracę zarobkową spoczywa ciężar opłacania rachunków, wypłaty wynagrodzeń dla personelu pomocniczego, to wówczas będą istniały podstawy do uznania, że taka osoba ponosi ryzyko gospodarcze.

    Istnienie kar umownych za opóźnienie lub zwłokę w wykonywaniu usług czy innych elementów niepewności w zakresie uzyskania przychodów przez inną niż pracownik osobę wykonującą pracę zarobkową również może wskazywać na ponoszenie ryzyka gospodarczego.

    Po trzecie, istnienie takich interesów zawodowych związanych z wykonywaniem pracy, które mogą być grupowo chronione. Ta przesłanka została wyodrębniona przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 2 czerwca 2015 r. Interesami zawodowymi, które mogą być grupowo chronione, są interesy, do których realizacji powoływane są związki zawodowe, nie zaś interesy poszczególnych osób wykonujących pracę zarobkową. Przesłanka ta dotyczyć będzie w szczególności interesów związanych z kształtowaniem warunków ekonomicznych wykonywania pracy, np. wypłacania przez pracodawców wynagrodzenia, ale również innych warunków jej wykonywania, m.in. świadczeń socjalnych, warunków pracy, kwestii związanych z zapewnieniem organizacji związkowej odpowiednich udogodnień. Projekt nowelizacji przyznaje również prawo wstępowania do istniejących związków zawodowych wolontariuszom, stażystom i innym osobom, które świadczą osobiście pracę bez wynagrodzenia.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Wśród pozostałych najważniejszych zmian w ustawie, będących w zasadzie konsekwencją rozszerzenia prawa koalicji związkowej na nowe pomioty, należy wskazać: wprowadzenie mechanizmów ochronnych na wypadek nierównego traktowania z powodu przynależności związkowej; możliwość uwzględnienia innych niż pracownicy osób wykonujących pracę zarobkową w liczbie osób warunkujących uzyskanie uprawnień zakładowej organizacji związkowej, jeżeli te osoby świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji; wprowadzenie możliwości uwzględnienia osoby należącej do kilku organizacji związkowych u danego pracodawcy tylko jako członka jednej, wskazanej przez nią organizacji związkowej; wprowadzenie procedury weryfikacji liczebności zakładowej organizacji związkowej - obecnie pracodawcy nie przysługują żadne instrumenty weryfikacji danych liczbowych przekazanych mu przez zakładową organizację związkową; mając na względzie przewidywane zwiększenie liczebności organizacji związkowej z powodu rozszerzenia prawa koalicji, zaproponowano również podwyższenie progu reprezentatywności dla zakładowych organizacji związkowych - progi te podwyższono z 7% do 8% dla organizacji wchodzących w skład Rady Dialogu Społecznego i ich organizacji członkowskich oraz z 10% do 15% dla pozostałych organizacji.

    Zaproponowane progi pozwolą wzmocnić najbardziej reprezentatywne organizacje związkowe, które posiadają mocniejszy mandat i w pełniejszym stopniu reprezentować będą prawa i interesy osób wykonujących pracę zarobkową. W sytuacjach kryzysowych to reprezentatywne organizacje mają decydujący głos przy podejmowaniu ostatecznych decyzji. Reprezentatywność związkowa oznacza bowiem zdolność organizacji związkowych do występowania w charakterze strony reprezentującej pracowników, w sytuacji gdy o wykonywanie tego prawa ubiega się więcej niż jedna organizacja związkowa. W związku z rozszerzeniem prawa koalicji przyjęto, że nowe grupy podmiotów uprawnione do zrzeszania się w związkach zawodowych powinny być uwzględniane przy ustalaniu reprezentatywności organizacji związkowej, której te podmioty są członkami.

    Pozostałe najważniejsze zmiany wprowadzone projektem ustawy to: przyznanie osobom wykonującym pracę zarobkową prawa do zwolnienia od pracy zawodowej na czas niezbędny do wykonywania czynności doraźnych wynikających z ich funkcji związkowych poza zakładem pracy, jeżeli czynność ta nie może być wykonana w czasie wolnym od pracy; objęcie także innych niż pracowniczych działaczy związkowych szczególną ochroną przed rozwiązaniem lub wypowiedzeniem umowy; przyznanie możliwości dochodzenia przez inną niż pracownik osobę wykonującą pracę zarobkową 6-miesięcznej rekompensaty za rozwiązanie lub wypowiedzenie przez pracodawcę umowy bez uzyskania zgody zarządu organizacji związkowej - jednak ze względu na cywilnoprawny charakter umowy o dzieło, umów-zleceń działaczowi niebędącemu pracownikiem takie uprawnienie dotychczas nie przysługiwało; wprowadzenie terminów na przedstawienie stanowiska organizacji związkowej w sprawie wypowiedzenia umowy działaczowi związkowemu 14 dni i 7 dni w przypadku rozwiązania umowy - dotychczasowa ustawa o związkach zawodowych nie określała terminu - w przypadku niezajęcia przez organizację związkową stanowiska w terminie przyjmuje się, że organizacja związkowa wyraziła zgodę na wypowiedzenie lub rozwiązanie stosunku pracy z osobą chronioną.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Kolejnym celem projektowanej nowelizacji ustawy o związkach zawodowych jest wykonanie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2008 r. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego zakwestionowany art. 35 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych narusza zasadę określoności przepisów karnych. Mając na uwadze wytyczne Trybunału Konstytucyjnego, w projektowanej regulacji dodano w art. 35 ustawy o związkach zawodowych ust. 2¹, który penalizuje zachowania osób pełniących funkcje związkowe, polegające na: po pierwsze, niepoinformowaniu właściwego sądu o zmianach statutu, po drugie, przeznaczeniu dochodu z działalności gospodarczej prowadzonej przez związek zawodowy na cele niesłużące realizacji zadań statutowych związku lub dzieleniu go pomiędzy członków związku, po trzecie, podaniu wyższej liczby członków organizacji związkowej niż wynikająca ze stanu faktycznego w celu uzyskania uprawnień odpowiedniej organizacji związkowej. W takim przypadku za popełnienie wyżej wymienionych czynów zabronionych jako sankcję karną przewidziano grzywnę.

    Dokonujemy też zmian w innych ustawach, które wynikają bezpośrednio ze zmiany ustawy o związkach zawodowych. Wprowadzamy również 6-miesięczny okres vacatio legis, tak aby zarówno pracodawcy, jak i związki zawodowe mieli odpowiedni czas na dostosowanie się do wprowadzanych zmian. Jednocześnie w drodze wyjątku przesunięto termin wejścia w życie projektowanego art. 25³ ust. 6 ustawy o związkach zawodowych o 12 miesięcy od dnia ogłoszenia. Projektowany przepis ustawy stanowi, że przy ustalaniu liczby osób wykonujących pracę zarobkową, od której oblicza się 8- i 15-procentowy próg reprezentatywności organizacji związkowej, uwzględnia się tylko te osoby wykonujące pracę zarobkową, które należały do tej organizacji przez okres co najmniej 6 miesięcy od przystąpienia do rokowań lub uzgodnień.

    Z dniem wejścia w życie ustawy zakres podmiotowy prawa do tworzenia i wstępowania do związków zawodowych ulegnie rozszerzeniu. Zostaną również podwyższone progi reprezentatywności dla zakładowej organizacji związkowej. W przypadku braku zastrzeżenia co do wydłużonego okresu vacatio legis przepisu art. 25³ przy ustalaniu reprezentatywności zakładowej organizacji związkowej w okresie bezpośrednio następującym po dniu wejścia w życie ustawy nie mogłyby zostać uwzględnione osoby, którym do dnia wejścia w życie nie przysługiwało prawo koalicji związkowej, a zatem niespełniające warunku co najmniej 6-miesięcznego okresu przynależności do danej organizacji związkowej. Oznaczałoby to nieuzasadnione różnicowanie sytuacji prawnej związków zawodowych.

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Obszerne wyjaśnienia co do zmian znajdują się w uzasadnieniu projektu wraz z projektem rozporządzenia.

    Wnoszę do Wysokiej Izby o procedowanie przedstawionego projektu zmiany ustawy o związkach zawodowych oraz niektórych innych ustaw. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia