9. kadencja, 33. posiedzenie, 2. dzień (24-06-2021)
33. punkt porządku dziennego:
Informacja o działalności Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 grudnia 2020 r. (druk nr 1140) wraz ze stanowiskiem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 1209).
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Jarosław Szarek:
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Przedstawić aktywność Instytutu Pamięci Narodowej w 2020 r. w ciągu 15 minut to jest bardzo karkołomne zadanie...
(Poseł Michał Szczerba: Rzecznik praw obywatelskich miał 5 minut.)
Ale Instytut Pamięci Narodowej jest dużo większą instytucją.
(Poseł Michał Szczerba: To nieprawda.)
To 11 oddziałów IPN w całym kraju, 6 delegatur. Tylko rok ubiegły, szanowni państwo, to tysiące przedsięwzięć, które podjęliśmy.
Instytut Pamięci Narodowej badać i popularyzować historii nigdy nie chciał sam, tylko we współdziałaniu z innymi instytucjami. W ubiegłym roku tych instytucji było w kraju ok. 520, a w całej Polsce - 90.
Instytut Pamięci Narodowej to nie tylko działalność naukowa, archiwalna, edukacyjna, ale to upamiętnienia, poszukiwania grobów naszych bohaterów, to działalność lustracyjna, to Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Szanowni państwo, w 15 minut nie sposób wszystkiego wymienić, więc omówię najważniejsze kwestie roku ubiegłego.
Rok 2020 to rok dwóch istotnych rocznic w naszych dziejach. Rocznic, w których historia Polski znalazła się w centrum historii europejskiej i światowej. To jednocześnie ilustracja naszej obecności w XX w. Rok 1920 - powstrzymanie bolszewizmu, a 60 lat później powstanie ˝Solidarności˝, rozpoczęcie odpychania systemu komunistycznego z Polski i z tej części Europy.
Tak jak w poprzednich, latach naszą aktywność chcieliśmy prowadzić w porozumieniu, we współdziałaniu z wieloma instytucjami, stowarzyszeniami na zewnątrz. I to się nam udało.
Rok 1920 to nie tylko wielkie pola bitew, ale to ogromne zaangażowanie znacznej części świadomego narodu, który w ciągu kilku tygodni lipca i sierpnia 1920 r., gdy zdał sobie sprawę z zagrożenia, podjął ogromny wysiłek utworzenia wewnętrznego frontu, mobilizacji na rzecz armii ochotniczej, mobilizacji służb sanitarnych, łączności. Ten wysiłek - społeczny wysiłek, nie wojskowy - pozwolił nam rok 1920 pokazać w perspektywie lokalnej. W kilkunastu miejscach w całej Polsce odsłoniliśmy tablice, które upamiętniały ochotników znanego terenu, którzy odpowiedzieli na apel Rady Obrony Państwa, zaciągając się do armii, składając ofiary. To pozwoliło nam rok 1920 obchodzić z zaangażowaniem społecznym na tyle, na ile to było możliwe w ówczesnym czasie w związku z licznymi ograniczeniami sanitarnymi.
Podobnie rok 1980 - to nie tylko ci ludzie, którzy są już na kartach historii, na kartkach podręczników, ale to również zaangażowanie dziesiątek, setek tysięcy ludzi, którzy już 1 lipca 1980 r. podjęli strajk. To też upamiętnienie tych ludzi w społecznościach lokalnych, w miastach powiatowych, w tych pierwszych, które latem 1980 r. podjęły strajk. To także wystawa ˝Tu rodziła się Solidarność˝, największe wystawiennicze przedsięwzięcie Instytutu Pamięci Narodowej w historii, pokazujące nam lokalnych bohaterów i jednocześnie pozwalające tworzyć w środowiskach lokalnych tę tkankę tożsamości społecznej wokół historii, wokół lat 80. - lat, których świadkowie, uczestnicy, bohaterowie tych wydarzeń jeszcze żyją. To oczywiście również liczne publikacje, liczne wystawy, materiały multimedialne. Większość tych wydarzeń miała niestety charakter kameralny. Pod koniec sierpnia ubiegłego roku wszystkie 58 lokalnych wystaw pokazaliśmy na placu marszałka Józefa Piłsudskiego, dokładając jeden, jakże symboliczny element - fotografie Jana Pawła II z tego miejsca, z 2 czerwca 1979 r.
Czas ˝Solidarności˝ to również zobowiązanie pamięci. Pamięci wobec tych wszystkich, którzy w wydarzeniach lat 80. uczestniczyli, zmieniając bieg historii. To największe i jedyne w Polsce przedsięwzięcie naukowe Instytutu Pamięci Narodowej, jakim jest ˝Encyklopedia Solidarności˝. Trzeci i czwarty tom ukazały się w ubiegłych latach, po 7 latach przerwy, kolejny jest w przygotowaniu. Dzięki temu przedsięwzięciu tysiące ludzi, często bezimiennych bohaterów, znalazło swe miejsce w historii.
Rok 1920 to nie tylko wysiłek Polaków, lecz również współdziałanie z innymi narodami. To francuska pomoc, to węgierska pomoc, a także - co ważne - pomoc Polsce przez naszych wschodnich sąsiadów, to współdziałanie z Semenem Petlurą i publikacje na ten temat, ale to również zauważenie wolnych Białorusinów, wolnych Rosjan, którzy u boku Polski chcieli przeciwstawić się systemowi bolszewickiemu.
To jednocześnie ten wymiar międzynarodowy, rok 1920. Te zmagania nie były tylko wojną klasyczną, ale były wojną cywilizacji, wojną światów. I pod takim hasłem organizowaliśmy międzynarodową wystawę, dużą międzynarodową konferencję naukową i dużą kampanię medialną, m.in. z przedstawicielami środowiska, pn. ˝Opowiadamy Polskę światu˝. Artykuły na ten temat ukazały się w dziesiątkach dzienników i periodyków ukazujących się w kilkudziesięciu państwach świata.
Ta nasza droga do wolności w roku ubiegłym, ta druga, którą wspominaliśmy, to także Grudzień 1970, to krwawe wystąpienia świata pracy w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie, Elblągu. Wszędzie tam organizowaliśmy liczne przedsięwzięcia, publikacje, konferencje, wystawy, aktywność w mediach społecznościowych.
Ważnym fragmentem działalności Instytutu Pamięci Narodowej jest czas II wojny światowej. To wiele publikacji na ten temat, kilka znaczących, poświęconych m.in. sądownictwu niemieckiemu w czasie II wojny światowej, ale też kolejne tomy upamiętniające naszych rodaków niosących pomoc ludności żydowskiej i pierwsza naukowa, kilkusetstronicowa biografia Henryka Sławika, człowieka, który jest symbolem tej pomocy w czasach II wojny światowej.
Musimy jednak pamiętać, że II wojna światowa to nie tylko pakt Ribbentrop-Mołotow, te pierwsze 2 lata okupacji niemieckiej i sowieckiej, ale to później ofiary nacjonalistów ukraińskich. Instytut Pamięci Narodowej przygotował w ubiegłym roku pierwszą w Polsce Bazę Ofiar Zbrodni Wołyńskiej. Pierwsze kilkanaście tysięcy nazwisk ofiar na tej stronie internetowej się już znalazło, wkrótce, za kilkanaście dni, pokażemy to, co zrobiliśmy przez miniony rok, uzupełniając tę bazę.
II woja światowa to też zbrodnia katyńska, 80. rocznica tej zbrodni, której celem było pozbawienie Polski jej elit. To również wystawy, liczne publikacje, m.in. tom 3 raportów komisji Maddena, będących jednym z podstawowych źródeł dotyczących zbrodni katyńskiej, wydany przez Instytut Pamięci Narodowej.
Działalność wydawnicza Instytutu Pamięci Narodowej w roku ubiegłym to ponad 300 książek wydanych tylko w minionym roku. W tym momencie jesteśmy największym w Polsce wydawnictwem publikującym książki dotyczące historii XX w. To nie tylko monografie naukowe, nie tylko wydawnictwa słownikowe, encyklopedie, ale to również oferta dla najmłodszego pokolenia, to komiksy, popularne broszury. Dotychczas wydaliśmy m.in. ok. 70 broszur ˝Bohaterowie Niepodległej˝, ilustrujących to pokolenie, które w latach 1918-1921 walczyło o granice Rzeczypospolitej. Ale to też nowa seria wydawnicza Literatura i Pamięć przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej. W roku ubiegłym ukazała się pierwsza praca na ten temat wydana dotychczas w Polsce - ˝Rok 1920 w literaturze polskiej˝ prof. Urbanowskiego.
Szanowni Państwo! Działalność Instytutu Pamięci Narodowej to również działalność archiwalna. Przed kilku laty rozpoczęliśmy projekt ˝Archiwum pełne pamięci˝, dzięki któremu setki - dotychczas ok. 1800 - bezcennych kolekcji, które często, szczególnie na Zachodzie, trafiały gdzieś na składy makulatury, zostało dzięki Instytutowi Pamięci Narodowej uratowanych, zachowanych, zabezpieczonych. Niestety, kolejne pokolenie naszych rodaków poza granicami Polski traci więź z ojczyzną swych dziadków, ojców, ale ta spuścizna po drugiej wielkiej emigracji dzięki tym inicjatywom Instytutu Pamięci Narodowej jest zachowywana.
Szanowni Państwo! Instytut Pamięci Narodowej to również szeroka współpraca międzynarodowa. Opinia publiczna skupia się na tym, co jest zablokowane, jeżeli chodzi o naszą współpracę ze stroną ukraińską, czyli niemożliwości podjęcia poszukiwań, ekshumacji na Ukrainie, ale z drugiej strony bardzo dobrze przebiega współpraca naukowa i archiwalna. Tylko do końca ubiegłego roku pozyskaliśmy z archiwów ukraińskich ok. 700 tys. skanów nieznanych dotąd w Polsce dokumentów dotyczących operacji polskiej NKWD z lat 1937-1938, które są dostępne dla naukowców polskich w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej.
Szanowni Państwo! W ubiegłym roku niestety tylko przez 3 miesiące mogliśmy prowadzić szeroką działalność. Obecność w Internecie, dziesiątki, setki przedsięwzięć internetowych. Nasze portale, media społecznościowe nie zastąpią bezpośredniego kontaktu, oddziaływania społecznego.
Na początku ubiegłego roku udało nam się niezwykle ważne przedsięwzięcie, mianowicie Instytut Pamięci Narodowej przez cały rok, zaczynając od Warszawy, w wielu miastach Polski pokazywał niezwykłą kolekcję, rzeźby Samuela Willenberga, tj. jednego z więźniów uratowanych z obozu w Treblince. Przeżycia, których był świadkiem w obozie, pozostawił w postaci rzeźb. Jego testamentem było to, żeby te rzeźby trafiły do Polski. Dzięki Instytutowi Pamięci Narodowej to się dzieje.
Ostatnia rzecz, to też początek roku, udało nam się uratować (Dzwonek) po wielu latach starań siedzibę NKWD na warszawskiej Pradze, w której od początku ubiegłego roku działa centrum edukacyjne ilustrujące to, czym była rzeczywistość, którą przyniosła tu armia sowiecka po 1945 r. Ubiegły rok to również, szanowni państwo, liczne projekty...
Przebieg posiedzenia