9. kadencja, 33. posiedzenie, 2. dzień (24-06-2021)

34. punkt porządku dziennego:

Informacja o działalności Rzecznika Praw Dziecka w 2020 roku oraz uwagi o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce (druk nr 1104) wraz ze stanowiskiem Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny (druk nr 1251).

Rzecznik Praw Dziecka Mikołaj Pawlak:

    Dziękuję.

    Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Szanowny Panie Prezesie! Proszę pozwolić, że zwrócę się jeszcze do pana prezesa Szarka. Zaczynając od końca roku 2020, w grudniu 2020 r. powołałem przy rzeczniku praw dziecka radę do spraw upamiętnienia dzieci polskich z niemieckiego obozu koncentracyjnego w Łodzi. Nie upłynęło nawet pół roku i dzięki panu premierowi Piotrowi Glińskiemu to muzeum kilka tygodni temu zostało powołane. Dziękuję, panie prezesie, za te zbiory i mam nadzieję, że to muzeum będzie centrum pamięci dzieci polskich z różnych miejsc kaźni. Za to bardzo serdecznie dziękuję, za tą wielką pracę Instytutu Pamięci Narodowej.

    (Poseł Krystyna Skowrońska: Jak się pan ubrał?)

    Przechodząc, Wysoka Izbo, do informacji rocznej rzecznika praw dziecka oraz uwag o stanie przestrzegania praw dziecka w Polsce w 2020 r., przypomnę, że rzecznik praw dziecka jest konstytucyjnym organem ochrony praw dziecka. Podstawowe prawa dziecka to prawo do życia, ochrony zdrowia, prawo do wychowania w rodzinie, do godziwych warunków socjalnych, prawo do nauki. To katalog otwarty, ale te najważniejsze prawa są wymienione. Istotnym aspektem działań rzecznika w każdym roku z lat działalności są wystąpienia generalne kierowane do instytucji i podmiotów. Rok 2020 był rokiem nadzwyczajnym szczególnie dla dzieci ze względu na pandemię COVID i związane z tą pandemią ograniczenia. Dzieci urodzone po 2000 r., można powiedzieć, są pokoleniem dobrobytu...

    (Poseł Adam Szłapka: Jak to? Polska w ruinie.)

    ...i nie były przygotowane do tego, żeby przetrwać czas zamknięcia i odseparowania w pełnym spokoju. Wiele aspektów społecznych będzie na pewno tematem do różnych badań. Jest konieczność podejmowania nowych nieprzewidywanych dotychczas wyzwań zarówno w zakresie legislacji, jak i przede wszystkim wzajemnego wsparcia i odbudowania więzi i relacji społecznej. Prawa zdrowotne, prawa do wychowania w rodzinie, prawa socjalne, prawo do nauki - będą wymagały przewartościowania, czasem może nowego zdefiniowania, a może wręcz przeciwnie. Może nastąpi przywrócenie im pierwotnej wartości, o której często przed pandemią zapominaliśmy. Jednakże rok 2020 to nie tylko pandemia COVID, to także rok życia. I to najważniejsze prawo człowieka, wymienione w każdej konstytucji, w każdej konwencji i w ustawie o Rzeczniku Praw Dziecka. Tutaj dzisiaj specjalnie przyjechałem obrazkowo, z obrazkiem, żeby mieć wolne ręce, bo XXI w. to język obrazkowy. Ten obrazek przedstawia po prostu prawo do życia...

    (Poseł Marta Wcisło: My umiemy czytać)

    ...wymienione w art. 2 ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka. Prawo do życia jest najważniejszym prawem człowieka. Przysługuje każdemu bez względu na rasę, kolor skóry, wyznanie, stan majątkowy, stan zdrowia czy jakiekolwiek inne przymioty. Prawo do życia jest wpisane i wyartykułowane we wszystkich najważniejszych aktach prawa. Prawo do życia stoi przed jakimkolwiek innym prawem z bezwarunkowym pierwszeństwem. Przepisy stanowione mogą jedynie to prawo potwierdzać i je chronić. Ono wynika z prawa naturalnego, jest jego podstawową częścią. I to się w zeszłym roku wydarzyło. Prawo do życia jest nareszcie chronione w Polsce tak, jak powinno być. (Oklaski)

    Rzecznik praw dziecka w 2020 r. prowadził działalność przy pomocy Biura Rzecznika Praw Dziecka. W zespole spraw sądowych i rodzinnych najczęstsze sprawy dotyczyły wychowania w rodzinie, w tym również przez oboje rodziców, dotyczyły też sporów, rozwodów, rozstań, ochrony życia i zdrowia, warunków socjalnych, prawa do nauki i ochrony przed przemocą. W ramach działalności Zespołu Spraw Rodzinnych i Nieletnich podejmowane były również działania specjalne ze względu na pandemię COVID.

    W 2020 r. przypisany do tego zespołu dziecięcy telefon zaufania został uruchomiony na całą dobę. Jest to pierwszy państwowy, działający całą dobę, można powiedzieć, specjalistyczny telefon wsparcia. W samym tylko grudniu było ponad 8 tys. połączeń telefonicznych i czatów internetowych. To narzędzie okazało się bardzo potrzebne dla dzieci i młodzieży i dzięki temu telefonowi uratowaliśmy niejedno życie, bo dzieci zaufały, dzwoniły i dało się je uratować w tym trudnym czasie. O tym będzie jeszcze za chwilę.

    W obszarze edukacji i wychowania, tak jak sygnalizowałem, dzieci miały najtrudniejszy okres w swojej edukacji. Rok 2019 - pamiętamy wiosnę, gdy przez trzy tygodnie dzieci były całkowicie pozbawione nauki. Prawa do nauki - prawa zagwarantowanego w konstytucji. Natomiast w roku 2020 i teraz, do roku 2021, prawo to zostało bardzo ograniczone.

    Były w zespole edukacji podejmowane postępowania dyscyplinarne - prawie tysiąc spraw, sprawy dzieci przebywających w instytucjonalnej pieczy zastępczej. Interwencje z zakresu funkcjonowania szkół, przedszkoli, urzędów. Jednak przede wszystkim zgłoszenia dotyczyły różnych form wsparcia dzieci i młodzieży w edukacji zdalnej, bo ona była podstawowym tematem nie tylko naszych dyskusji tutaj, w parlamencie, ale przede wszystkim tych wszystkich, którzy zajmują się dziećmi.

    Rodzice poznali, jak wielki wkład pracy jest wymagany przez nauczycieli i pedagogów, nauczyciele i pedagodzy zrozumieli również, jak wielka jest pomoc rodziców w edukacji. I dzieci - co wynika również z badania, które było przeprowadzone w grudniu przez moje biuro, o czym byśmy pewnie jeszcze dwa lata temu nie mówili tak głośno - zatęskniły za szkołą, za spotkaniem z rówieśnikami, za spotkaniem z nauczycielem, za tym, żeby nauczyciel pedagog w sposób znakomity mógł tę wiedzę przekazać. I tych spraw w zespole edukacji było w ubiegłym roku najwięcej.

    Sprawy socjalne, społeczne i administracyjne, również zdrowotne - bardzo skomplikowane stany faktyczne, ale również dotyczące pomocy konkretnym dzieciom, szczególnie w pierwszym okresie pandemii, gdy szpitale były zamknięte i dzieci były odseparowane od rodziców, zwłaszcza te najmłodsze. Bardzo istotny element wsparcia dziecka, można powiedzieć, element leczenia to obecność rodziców. I to prawo było wielokrotnie, z uwagi na inne, ważniejsze prawa, takie jak prawo do życia i zdrowia innych, ograniczane. W tym zakresie było bardzo wiele moich interwencji.

    Były sprawy dotyczące świadczeń socjalnych. Pragnę przypomnieć, że w marcu, gdy wprowadzony został pierwszy lockdown, to wystąpienie rzecznika praw dziecka dotyczące świadczeń opiekuńczych spowodowało, że po kilku tygodniach Wysoka Izba uchwaliła przepisy przyznające świadczenia dla rodziców najmłodszych dzieci i części dzieci starszych, szczególnie tych z niepełnosprawnościami.

    (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Małgorzata Kidawa-Błońska)

    Kolejna sprawa dotycząca...

    (Poseł Wanda Nowicka: Przepraszam, pani marszałkini, tutaj siedzi pani bez maseczki, czy można prosić o zwrócenie jej uwagi...)

    (Głos z sali: Cztery razy szczepiona.)

    Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:

    Bardzo proszę, żeby pani włożyła maseczkę.

    (Poseł Anna Maria Siarkowska: Jestem chora przez maseczkę.)

    Rzecznik Praw Dziecka Mikołaj Pawlak:

    Szczególna... (Poruszenie na sali)

    Wicemarszałek Małgorzata Kidawa-Błońska:

    Bardzo proszę o spokój, bardzo proszę.

    (Poseł Anna Maria Siarkowska: Dobrze, jak mamy robić teatr, dobrze.)

    Dziękuję pani bardzo. Bardzo dziękuję.

    Rzecznik Praw Dziecka Mikołaj Pawlak:

    Kolejny zakres spraw prowadzonych w Biurze Rzecznika Praw Dziecka to sprawy międzynarodowe.Pragnę Wysokiej Izbie wskazać, że spraw dotyczących rodzin polsko-cudzoziemskich, świadczeń pomocowych, praw małoletnich cudzoziemców, ale przede wszystkim spraw dotyczących porwań rodzicielskich z tzw. konwencji haskiej było na tyle dużo, że często były one kierowane również do Sądu Najwyższego. Niestety, jeszcze nie wszystkie sądy patrzą na dobro dziecka, na to dobro najwyższe, tylko patrzą na twardy przepis. Powodowało to sytuacje, w których dzieci nawet po wielu latach obecności w Polsce miały być oddawane do rodziców, do opiekunów w innym kraju, w kraju, którego nie znały. W tym zakresie zostało wniesionych przeze mnie wiele skarg kasacyjnych, większość z nich już na etapie wstępnym była uznawana za zasadne poprzez wstrzymanie wykonania tych orzeczeń. Była też dobra współpraca ze Strażą Graniczną, jeśli chodzi o dzieci i rodziny umieszczone w ośrodkach dla cudzoziemców.

    Przeprowadzono również kontrole w urzędach wojewódzkich w zakresie wykonywania właściwych zadań dotyczących legalizacji pobytu. Niestety nie we wszystkich województwach te postępowania były prowadzone w tempie zadowalającym.

    Jako rzecznik brałem udział, z uwagi na pandemię zdalnie, w kilku spotkaniach międzynarodowych, m.in. w europejskim zjeździe dorocznym Europejskiej Sieci Rzeczników Praw Dziecka, i to były podstawowe zadania związane z działalnością rzecznika praw dziecka w zakresie międzynarodowym.

    Tak jak wspominałem, bardzo istotna jest działalność dziecięcego telefonu zaufania. Kampania wspominająca o tym, przypominająca o tym niestety nie była przyjmowana przez wszystkich, którzy chcą pomagać dzieciom, rzekomo chcą pomagać dzieciom. Moje wystąpienia o kampanię społeczną były trzykrotnie skierowane do wszystkich największych telewizji w Polsce i tylko jedna, zgadnijcie państwo która telewizja, odpowiedziała pozytywnie, jeśli chodzi o tę kampanią społeczną?

    (Poseł Barbara Nowacka: Ta, która wzięła kasę za...)

    Natomiast te pozostałe, które nie odpowiedziały na apel rzecznika, są pierwsze do pokazywania najtrudniejszych przypadków z pytaniem, co się dzieje w tych sprawach.

    Bardzo serdecznie apeluję i proszę o to, abyśmy wspólnie chcieli pomagać dzieciom, bo tak jak wielokrotnie państwo pokazaliście na tej sali, przepisy dotyczące dzieci, chociażby dotyczące aspektów porwań międzynarodowych z konwencji haskiej, jak choćby ustawa antyprzemocowa i wiele, wiele innych przyjmujecie państwo jednogłośnie. Dlatego proszę o to, aby ten zakres działalności był również dostrzegany i przez was wszystkich przyjmowany.

    Co do działań w zakresie upowszechniania praw dziecka, to ubiegły rok spowodował, że nie można było odwiedzić, tak jak w poprzednich latach kilkunastu tysięcy dzieci, było tylko kilka spotkań, natomiast cały czas były aktywne patronaty rzecznika praw dziecka nad różnego rodzaju konkursami, spotkaniami i inicjatywami dzieci.

    Istotnym elementem działalności rzecznika w ub.r. był udział w tworzeniu państwowej komisji w skrócie ds. pedofilii. Jako pierwszy powołałem osobę do pełnienia czynności w tej komisji. Pan Błażej Kmieciak został przewodniczącym tej komisji i dzięki mnie ta komisja zaczęła w ogóle działać.

    (Głos z sali: Brawo!)

    Tak że trudno przyjmować uwagi krytyczne w sytuacji, gdy powinny być co najmniej delikatne podziękowania za to, że w ogóle to powstało.

    (Głos z sali: Ha, ha, ha!)

    Szanowni państwo w tej chwili, śmiejąc się z tego i wyszydzając, wskazują, że chyba ta komisja nie powinna powstać, a to jest bardzo dziwne.

    (Poseł Adam Szłapka: Jest pan z siebie dumny po prostu, brawo.)

    Poza tym prawa dziecka były promowane w ten sposób, że były konkursy na pracę magisterską. W okresie pandemii była w Internecie wielka akcja, na którą odpowiedziało ponad 1,5 mln dzieci i młodzieży, tj. #zostajewdomu. Popołudniami były spotkania z naszymi młodymi gwiazdami i efektem tego było wydanie w nakładzie 100 tys. egz. płyty dla dzieci po to, żeby się trochę rozerwały, żeby miały coś więcej niż tylko siedzenie w domu.

    (Poseł Adam Szłapka: Dzisiaj już nikt nie słucha płyt. Gdyby pan się zajmował dziećmi...)

    Kolejna sprawa to powołany razem z ministrem spraw zagranicznych, któremu bardzo serdecznie dziękuję, panu prof. Zbigiewowi Rauowi, wspólny poradnik dla dzieci i rodzin za granicą. Ten wspólny poradnik w języku 29 krajów dzięki służbom dyplomatycznym został uruchomiony i to jest wsparcie dla naszych obywateli za granicą w Unii Europejskiej.

    Spośród uwag o stanie przestrzegania praw dziecka najważniejsze to, tak jak wskazywałem na początku, przywrócenie elementarnego prawa do życia, a jednocześnie te trudne prawa, które były w jakiś sposób ograniczane, czyli prawo do nauki, nauka zdalna, izolacja. Wskazuję, i to wszyscy państwo otrzymaliście w pisemnej informacji, że dzieci ten egzamin zdały co najmniej na ocenę dobrą.

    (Głos z sali: A pan? Na pałę.)

    I powinny być zadowolone z siebie. Czy z nas wszystkich? Mam pewne wątpliwości, bo zapewne nie wszyscy pamiętaliśmy czy jako opiekunowie, rodzice, czy nawet tworzący prawo o tych najbardziej podstawowych prawach dzieci. Dlatego wiele tematów pozostaje jeszcze do uregulowania. (Dzwonek) Apeluję nieustająco o to, aby sprawy alimentów natychmiastowych zostały uregulowane. Wiem, że one będą popierane przez wszystkich państwa. Dziękuję bardzo. Czekam na pytania. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia