9. kadencja, 53. posiedzenie, 2. dzień (28-04-2022)

22. punkt porządku dziennego:

Sprawozdanie Głównego Inspektora Pracy z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2020 roku wraz ze stanowiskiem Rady Ochrony Pracy w sprawie działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2020 r. oraz ze stanowiskiem Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny (druki nr 1356 i 1550).

Główny Inspektor Pracy Katarzyna Łażewska-Hrycko:

    Pani Marszałek! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! Mam zaszczyt przedłożyć Wysokiej Izbie sprawozdanie z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w roku 2020.

    Od lat Państwowa Inspekcja Pracy dąży do ochrony pracujących i zapewnienia im bezpiecznych oraz zgodnych z prawem warunków zatrudnienia. Rok 2020 był jednak rokiem wyzwań wymuszonych pandemią, które także Państwowa Inspekcja Pracy musiała podjąć, by dalej realizować swoją podstawową misję, ale także stać się ważnym elementem państwa w systemie ograniczania poziomu zagrożenia zakażeniem SARS-CoV-2 w zakładach pracy i wszystkich innych miejscach, gdzie osoby pracujące mogą być narażone na zakażenie koronawirusem.

    W 2020 r. inspektorzy pracy przeprowadzili w sumie ponad 56 tys. kontroli. Część z nich realizowana była w celu zapewnienia osobom pracującym odpowiedniego bezpieczeństwa higieny pracy w czasie pandemii. W tym zakresie skontrolowaliśmy prawie 16 tys. podmiotów i niemal w połowie z nich inspektorzy znaleźli nieprawidłowości. Nasze działania w ograniczaniu skutków SARS-CoV-2 dotyczyły organizacji stanowisk pracy, wyposażenia pracowników w środki ochrony indywidualnej oraz właściwego wprowadzania rozwiązań związanych z wykonywaniem pracy zdalnej. Ze względu na ograniczone kompetencje w zakresie wydawania środków prawnych w przypadku niespełnienia wymagań dotyczących ograniczenia narażenia na zakażenie wirusem w 462 przypadkach informowaliśmy właściwe organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Warto zauważyć, że pracodawcy świadomi zagrożeń, jakie niesie za sobą zakażenie koronawirusem, w zdecydowanej większości wyposażali pracowników w odpowiednio dobrane środki ochrony związane ze zwalczaniem epidemii.

    Od połowy marca 2020 r. szkoły prowadziły głównie nauczanie w formule zdalnej, a więc powrót uczniów do szkół od 1 września omawianego roku postawił przed Państwową Inspekcją Pracy nowe wyzwanie. Chodziło o zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków przebywania w szkołach, w tym o ograniczenie do minimum ryzyka zakażenia koronawirusem, dlatego też uruchomiliśmy program profilaktyczny ˝Bezpiecznie w szkole˝, który był wsparciem dla pracodawców w identyfikacji i ograniczaniu czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych w środowisku pracy. W trakcie realizacji tego programu inspektorzy pracy przeprowadzili w szkołach blisko 6 tys. szkoleń dla 49 tys. pracowników oświaty. Inspektorzy dbali o jakość i właściwe parametry środków ochrony układu oddechowego, czyli maseczek, które jeszcze niedawno były w powszechnym użyciu.

    Na wniosek Krajowej Administracji Skarbowej inspektorzy pracy wydawali opinie w sprawie spełnienia lub niespełnienia wymagań zasadniczych różnego rodzaju środków ochrony indywidualnej. Tylko w miejscach odprawy celnej inspektorzy Państwowej Inspekcji Pracy ocenili 385 produktów. W sumie wydali aż 295 negatywnych opinii, wstrzymując tym samym wejście na rynek polski i europejski wyrobów oraz produktów niespełniających wymagań określonych w dyrektywach unijnych.

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Blisko 35% kontroli przeprowadzonych w 2020 r. zostało wszczętych w wyniku wpływających skarg. Dotyczyły one głównie tematyki związanej z niewypłacaniem wynagrodzeń za pracę i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy. Duża ich część wiązała się z nieprawidłowościami wynikającymi ze stosunku pracy, a także obejmowała problematykę czasu i warunków pracy oraz legalności zatrudnienia. Oczywiście liczba blisko 50 tys. skarg nas niepokoi, bo wciąż zgłoszeń, jeśli chodzi o nierespektowanie praw pracowników, było zbyt wiele. Na ich liczbę miała wpływ m.in. rosnąca świadomość obywateli o prawach i obowiązkach. Co ważne, taka świadomość rosła też wśród obcokrajowców przyjeżdżających do Polski w celach zarobkowych. Pokłosiem ujawnionych nieprawidłowości było to, że inspektorzy pracy w 2020 r. stwierdzili blisko 37 tys. wykroczeń, wydali 160 decyzji dotyczących BHP, blisko 4 tys. decyzji płacowych, 9 tys. poleceń i blisko 160 tys. wniosków i wystąpień. Warto również dodać, że wynikające z pandemii faktyczne ograniczenie czynności kontrolnych pozwoliło na ukierunkowanie naszych działań na inne obszary. Mam na myśli szeroko pojęte poradnictwo prowadzone przez pracowników Państwowej Inspekcji Pracy. W 2020 r. nasi pracownicy udzielili łącznie ponad 533 tys. porad prawnych i technicznych, przy tym podczas czynności kontrolnych udzielono blisko 220 tys. porad.

    Szanowni Państwo! Jeżeli chodzi o przeprowadzone w 2020 r. kontrole, to w wyniku aż 11 tys. z nich stwierdzono naruszenie przepisów dotyczących wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy. Inspektorzy wydali prawie 4 tys. decyzji nakazujących wypłatę wynagrodzeń dla 29 tys. pracowników. Kwota odzyskanych wynagrodzeń przekroczyła 78 mln zł.

    W 2020 r. przeprowadziliśmy 857 kontroli przestrzegania przepisów czasu pracy. Wykazywały one podobną jak w roku poprzednim strukturę nieprawidłowości. Niepokojąca pozostawała skala nieprzestrzegania zasady 5-dniowego tygodnia pracy. Ten rodzaj nieprawidłowości stwierdzany był w co piątej kontroli.

    Ponadto inspektorzy pracy realizowali kontrolę przestrzegania zakazu zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach wskazujących na istnienie stosunku pracy. Skontrolowaliśmy łącznie blisko 25 tys. umów cywilnoprawnych. Mówię tutaj zarówno o umowach zlecenia, jak i umowach o dzieło. Zakwestionowano ponad 2 tys. umów, ale muszę tu zaznaczyć, że niekiedy osoby zatrudnione na podstawie umów cywilnoprawnych nie były zainteresowane zmianą podstawy ich zatrudnienia.

    Przedmiotem działań Państwowej Inspekcji Pracy w 2020 r. była także kontrola przestrzegania przez pracodawców ograniczeń w zakresie prowadzenia działalności handlowej w niedziele i święta. Za sukces należy uznać fakt, że w okresie sprawozdawczym nie stwierdziliśmy ani jednego przypadku naruszenia tych przepisów w placówkach wielkopowierzchniowych. Jednak znaczącym problemem było wykorzystywanie przez mniejsze placówki handlowe nieprecyzyjnych przepisów ustawy o ograniczeniu handlu w niedziele i święta i prowadzenie w te dni działalności wbrew intencjom ustawodawcy. Zjawisko to nasiliło się w 2021 r., kiedy to z analogicznych rozwiązań zaczęły korzystać także sieci placówek wielkopowierzchniowych. Spowodowało to konieczność nowelizacji ustawy, która weszła w życie 1 lutego 2022 r. i w znacznym stopniu rozwiązała tę kwestię.

    Zapewnienie pracownikom bezpiecznych, higienicznych warunków pracy to element każdej kontroli. Dzięki działaniom inspekcji nastąpiła likwidacja bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia w przypadku ponad 38 tys. osób. Przeprowadzono pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia na stanowiskach, na których pracowało blisko 20 tys. osób. Wyeliminowaliśmy nieprawidłowości dotyczące środków ochrony indywidualnej. Właściwe środki otrzymało od pracodawców prawie 18 tys. osób. W wyniku realizacji naszych decyzji dla 240 tys. osób sporządzono prawidłową ocenę ryzyka zawodowego. Interwencja inspektorów pracy zapewniła także 33 tys. pracowników przeprowadzenie szkolenia z dziedziny BHP. Niestety, często nieprzestrzeganie przepisów BHP kończyło się w 2020 r. wypadkami. Inspektorzy zbadali okoliczności i przyczyny aż 1755 wypadków, w których zginęło 217 osób. Analiza danych uzyskanych w wyniku kontroli wskazuje, podobnie jak w latach ubiegłych, iż dwie najbardziej narażone na takie zdarzenia branże to budownictwo i przetwórstwo. W roku sprawozdawczym przeprowadziliśmy blisko 3 tys. kontroli na placach budów, głównie podczas wznoszenia nowych obiektów i w trakcie remontów. Muszę podkreślić, że nieprawidłowości stwierdzono w przypadku 91% kontroli podmiotów w tej branży. Najwięcej nieprawidłowości wystąpiło na etapie organizowania prac budowlanych, robót ziemnych i przede wszystkim pracy na wysokości.

    Nadal wyjątkowo ważnym obszarem działalności Państwowej Inspekcji Pracy jest ujawnianie przypadków pracy nielegalnej, zarówno w przypadku obywateli polskich, jak i cudzoziemców. W 2020 r. kontroli w zakresie legalności zatrudnienia zostało poddanych prawie 67 tys. obywateli polskich. Stwierdzono nielegalne zatrudnienie prawie 9 tys. osób. To 13% ogółu objętych kontrolą. W 2020 r. przeprowadziliśmy również ponad 4 tys. kontroli dotyczących legalności zatrudnienia 19 tys. cudzoziemców świadczących pracę na terenie naszego kraju. Powierzenie nielegalnej pracy stwierdzono w stosunku do prawie 15% skontrolowanych cudzoziemców. Najwięcej nielegalnie zatrudnionych obcokrajowców, blisko 85%, pochodziło z Ukrainy.

    Przy okazji kontroli legalności zatrudnienia sprawdzano również stan przestrzegania przepisów prawa pracy wobec cudzoziemców. Najwięcej nieprawidłowości dotyczyło braku wymaganych badań lekarskich i szkoleń BHP, niewypłacania wynagrodzeń, nieprzestrzegania przepisów o czasie pracy. To bardzo istotne fakty, zwłaszcza w kontekście bieżących wydarzeń w Ukrainie i przyjęcia przez Polskę milionów obywateli tego kraju uciekających przed wojną. Wielu z nich podejmie bądź już podjęło pracę w naszym kraju. Musimy zrobić wszystko, by nie stali się ofiarami wyzysku.

    Kontrole legalności zatrudnienia cudzoziemców w wielu aspektach łączą się z kontrolami prowadzonymi w agencjach zatrudnienia. Jeśli chodzi o tego rodzaju podmioty, to odnotowaliśmy nieznaczny spadek liczby ujawnianych nieprawidłowości. Trzeba jednak podkreślić, że nadal prawie 60% skontrolowanych jednostek naruszało przepisy dotyczące świadczenia usług agencji zatrudnienia.

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Inspekcja pracy stara się zapobiegać nadużyciom w przestrzeganiu prawa pracy oraz wypadkom przy pracy poprzez swoją działalność szkoleniową i doradczą. W 2020 r. do blisko 1 tys. firm, w których w ostatnich latach dochodziło do wypadków, skierowaliśmy zaproszenie do programu dotyczącego prewencji wypadkowej. Podobnie jak w latach ubiegłych realizowany był program dla mikroprzedsiębiorców dbających o bezpieczeństwo osób zatrudnionych ˝Zdobądź dyplom Państwowej Inspekcji Pracy˝. Udział w nim zadeklarowało 337 firm. O budownictwie wspomniałam przez pryzmat kontroli, ale dla branży o tak wysokim wskaźniku wypadkowym mamy również w ofercie program edukacyjny ˝Budowa. Stop wypadkom!˝. W ramach realizacji programów w 2020 r. szkolenia pracodawców i przedsiębiorców często odbywały się bezpośrednio na budowach. Uczestniczyło w nich ponad 2 tys. podmiotów. Wśród uczestników działań rozprowadziliśmy ponad 11 tys. egzemplarzy autorskich, specjalistycznych wydawnictw budowlanych. Wszystkie te publikacje są także dostępne w wersji elektronicznej na naszej stronie internetowej. Kolejny program to ˝Kultura bezpieczeństwa˝. Jest on adresowany do uczniów szkół ponadpodstawowych, młodocianych zatrudnionych - w celu przygotowania zawodowego, a także studentów. W 2020 r. w ponad 600 placówkach oświatowych w trakcie całego roku w zajęciach dotyczących prawa pracy udział wzięło ponad 50 tys. uczniów.

    Szanowni Państwo! Państwowa Inspekcja Pracy ściśle współpracowała w 2020 r. ze wszystkimi organami administracji publicznej, z samorządem terytorialnym na wszystkich szczeblach, organami nadzoru i kontroli warunków pracy, innymi instytucjami, a także placówkami naukowo-badawczymi. Nasze priorytety ukierunkowane były na realizację zadań programowych oraz wniosków i zaleceń, które przynosiły debaty parlamentarne, posiedzenia Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, Rady Ochrony Pracy czy Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. Z uwagi na sytuację pandemiczną w roku sprawozdawczym zostały ograniczone kontakty międzynarodowe.

    Odbyło się tylko jedno posiedzenie plenarne Komitetu Wyższych Inspektorów Pracy. Podczas wideokonferencji z udziałem głównego inspektora pracy zatwierdzono podręcznik do celów szkolenia inspektorów pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy w odniesieniu do sprzętu roboczego używanego przez pracowników, a także przyjęto opinię SLIC na temat przyszłych priorytetów Unii Europejskiej w obszarze egzekwowania BHP oraz wkładu w odnowioną strategię Unii Europejskiej dotyczącą BHP.

    Na 2020 r. przypadał także początkowy okres istnienia Europejskiego Urzędu do Spraw Pracy jako organu Unii Europejskiej do spraw transgranicznej mobilności pracowników. Nasi eksperci czynnie angażowali się w pracę grupy roboczej do spraw inspekcji tego urzędu, która opracowała m.in. wzorcowe dokumenty do celów wprowadzenia wspólnych i uzgodnionych kontroli transgranicznych.

    Pani Marszałek! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! Rok 2020 był dla wszystkich testem sprawności państwa i jego organów. Z dzisiejszej perspektywy możemy powiedzieć, że Państwowa Inspekcja Pracy podobnie jak całe społeczeństwo sprostała nowym wyzwaniom podczas pandemii. Był to czas sprawdzianu dla wszystkich. Dziś wiemy, że nawet w krytycznych sytuacjach instytucje państwa, w tym Państwowa Inspekcja Pracy, potrafiły działać niekonwencjonalnie, współdziałać z innymi partnerami oraz instytucjami w trudnych warunkach, realizując jednocześnie swoje ustawowe obowiązki. Inspekcja musiała sprawnie dostosować swój plan działania do nowych okoliczności w taki sposób, by nadal być wsparciem dla pracowników i partnerem dla pracodawców.

    Uważam, że zaprezentowane wyniki działalności Państwowej Inspekcji Pracy potwierdzają jej skuteczność w realizowaniu powierzonych zadań i ważną rolę w zapewnieniu pracującym bezpiecznych warunków pracy, także warunków ograniczających ryzyko zakażenia koronawirusem. Dziękuję wszystkim inspektorom pracy i pracownikom inspekcji za ich zaangażowanie, oddanie i ogromne poświęcenie w realizowaniu zadań. Wiem, że największą siłą inspekcji są świadomi misji pracownicy, którzy mają wielką satysfakcję, gdy skutecznie mogą wesprzeć, doradzić, ale również zapobiec wypadkowi. Dziękuję bardzo. (Oklaski)

    (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty)

Przebieg posiedzenia