9. kadencja, 57. posiedzenie, 1. dzień (22-06-2022)

3. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o ekonomii społecznej (druk nr 2321).

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny i Polityki Społecznej Anita Czerwińska:

    Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Projekt ustawy o ekonomii społecznej to pierwsza kompleksowa regulacja tej problematyki w Polsce. Dzięki przygotowanym przepisom ekonomia społeczna będzie się dalej rozwijać i stanowić ważny instrument aktywnej polityki społecznej.

    Fundamentem ekonomii społecznej jest wrażliwość na potrzeby osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej. Dzięki ekonomii społecznej uzyskują one wsparcie, ale również szansę na samodzielność, przywrócenie poczucia godności oraz rozwój własnego potencjału. Wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym wymaga różnorodnych i kompleksowych działań, ale także elastyczności i gotowości do wsłuchiwania się w konkretne potrzeby. Ekonomia społeczna dzięki swojemu oddolnemu charakterowi dobrze wpisuje się w te założenia, a jej oddziaływanie jest szczególnie widoczne tam, gdzie inne instrumenty mogą okazać się niewystarczające. Potencjał ekonomii społecznej wynika z silnego zakorzenienia w społeczności lokalnej, z jej potencjału, inicjatywy i kreatywności. Dzięki przewidzianemu w ustawie wsparciu potencjał ten można skutecznie wykorzystać, aby trwale zmieniać sytuację osób do tej pory pozostających poza głównym nurtem życia zawodowego i społecznego.

    Ostatnie 20 lat to proces kształtowania się w Polsce ekonomii społecznej, która koncentruje się wokół działania na rzecz społeczności lokalnych, ale także nastawiona jest na realizację istotnych celów społecznych. Tempo i kierunki rozwoju ekonomii społecznej wynikały z wyzwań gospodarczych i społecznych, z którymi w tym okresie mierzyli się Polacy - np. bezrobocie na progu XXI w. Dynamiczne zmiany społeczno-ekonomiczne, a także konsekwentne dostrzeganie ekonomii społecznej jako coraz ważniejszego elementu aktywnej polityki społecznej doprowadziły do ukształtowania się polskiego modelu ekonomii społecznej. W jego centrum znajduje się troska o osoby i rodziny zagrożone wykluczeniem społecznym. Ostatnie lata, zwłaszcza skutki pandemii oraz agresji na Ukrainę, pokazują, jak ważną rolę w funkcjonowaniu społeczności lokalnych odgrywać może właśnie sektor ekonomii społecznej. Te wyzwania pokazały również, że konieczne jest przygotowanie stabilnych ram prawnych, które ułatwią właściwe adresowanie wsparcia dla tych podmiotów, a także zapewnią warunki do dalszego ich rozwoju.

    Przyjęcie ustawy o ekonomii społecznej jest nie tylko potrzebne, ale również pilne, gdyż rozpoczyna się właśnie proces wdrażania Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. W planie tym uwzględniona została reforma dotycząca ekonomii społecznej. Środki z KPO mogą stać się kolejnym impulsem do rozwoju sektora ekonomii społecznej, ale aby po nie sięgnąć, konieczne jest wejście w życie tej ustawy.

    Zaproponowane w projekcie rozwiązania dotyczą oddolnej aktywności społecznej, dlatego też projekt był przygotowany i konsultowany w taki sposób, aby uważnie wsłuchać się w różne głosy płynące z sektora ekonomii społecznej. Ważnym partnerem były również jednostki samorządu terytorialnego. Dzięki dialogowi możliwe było przygotowanie projektu ustawy uwzględniającej dotychczasowy dorobek w zakresie wspierania ekonomii społecznej. Projekt w proponowanym kształcie będzie stabilną podstawą do dalszego rozwoju tego sektora.

    Rozwiązania ujęte w projekcie ustawy o ekonomii społecznej mają służyć przede wszystkim realizacji dwóch zasadniczych celów. Pierwszy z nich to tworzenie nowych miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym - np. osoby z niepełnosprawnościami, bezrobotni, ubodzy - w przedsiębiorstwach społecznych, a także zapewnienie im odpowiedniego wsparcia reintegracyjnego. Cel ten wyraźnie wpisuje się w aktywną politykę społeczną, dzięki której osoby i rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej mogą odzyskać samodzielność i zdolność do pełnienia ról społecznych i zawodowych. Drugim celem jest rozwijanie udziału podmiotów ekonomii społecznej, a zwłaszcza przedsiębiorstw społecznych, w realizacji usług społecznych na rzecz społeczności lokalnej. Usługi społeczne to ważny obszar aktywności decydujący o poziomie życia Polaków, ale również o potencjale społecznego i gospodarczego rozwoju. Dlatego tak istotne jest, aby elementem zwiększenia dostępności i jakości usług społecznych w Polsce było zaangażowanie do ich świadczenia podmiotów, których pierwszoplanowym celem, istotą, jest działanie na rzecz dobra ogółu.

    W projekcie ustawy zostały zdefiniowane kluczowe elementy sektora ekonomii społecznej, które dotąd nie posiadały umocowania regulacyjnego. Jednym z nich jest pojęcie ekonomii społecznej. Zgodnie z definicją jest ona rozumiana jako aktywność podmiotów ekonomii społecznej podejmowana na rzecz społeczności lokalnej w zakresie tworzenia miejsc pracy, reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz realizacji usług społecznych. Aktywność ta może być realizowana w formie działalności gospodarczej, ale także działalności pożytku publicznego lub innej działalności odpłatnej, np. w zakresie kultury czy edukacji. Definicja zatem ma szeroki charakter i pozwala objąć bardzo różnorodne działania.

    W ustawie określony został także katalog podmiotów ekonomii społecznej. Obejmuje on organizacje pozarządowe, spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy, jednostki reintegracyjne, czyli centra integracji społecznej i kluby integracji społecznej, warsztaty terapii zajęciowej, zakłady aktywności zawodowej, koła gospodyń wiejskich. Katalog ten jest znacznie szerszy, mieszczą się w nim wszyscy kluczowi uczestnicy sektora ekonomii społecznej. Dzięki rozwiązaniom przewidzianym w ustawie wspierane będzie zatrudnianie oraz reintegracja osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w przedsiębiorstwach społecznych. Do tego grona zaliczane będą m.in. osoby bezrobotne, osoby z niepełnosprawnością, usamodzielniane z pieczy zastępczej czy z zaburzeniami psychicznymi, osoby ubogie, absolwenci wspomnianych centrów i klubów integracji społecznej, ale także uchodźcy. Ważnym elementem regulacji i jednocześnie kluczową formułą sektora ekonomii społecznej jest przedsiębiorstwo społeczne. Status takiego przedsiębiorstwa będą mogły uzyskać podmioty ekonomii społecznej, które działają w celu reintegracyjnym i w związku z tym zatrudniają co najmniej 30% osób zagrożonych wykluczeniem społecznym lub działają w celu usługowym i realizują w ten sposób usługi społeczne na rzecz społeczności lokalnej. Poza tym zatrudniają przynajmniej trzech pracowników, nie dzielą zysku pomiędzy pracowników, członków czy akcjonariuszy, lecz przeznaczają go na reintegrację lub rozwój. Oprócz tego realizują indywidualny plan reintegracyjny w stosunku do zatrudnionych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, na których zatrudnienie przyznano wsparcie ze środków publicznych, i zapewniają wpływ pracowników na cały proces decyzyjny w ramach organu konsultacyjno-doradczego.

    Powyższe warunki jasno wskazują, że przedsiębiorstwa społeczne będą ważnym partnerem dla samorządu terytorialnego w realizacji zadań z zakresu polityki społecznej. Status przedsiębiorstwa społecznego przyznawać będzie wojewoda po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego. Dla przedsiębiorstw społecznych przewidzieliśmy także konkretne instrumenty wsparcia. Będą one mogły liczyć na wsparcie ze środków publicznych. Obejmować ono będzie: wsparcie zatrudnienia osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, finansowanie ze środków europejskich Funduszu Pracy i Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w postaci środków na utworzenie stanowiska pracy, dofinansowania wynagrodzenia osób skierowanych przez powiatowe urzędy pracy, refundacji składek na ubezpieczenie społeczne pracowników zagrożonych wykluczeniem społecznym. Wsparcie to również będzie obejmować ulgę podatkową, która ma formę zwolnienia z podatku dochodowego od osób prawnych w stosunku do dochodów przedsiębiorstwa społecznego przeznaczanych na działania z zakresu reintegracji społecznej i zawodowej.

    Zawarte w projekcie ustawy rozwiązania przewidują także obniżenie wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych dla podmiotów dokonujących zakupu towarów i usług od przedsiębiorstw społecznych zatrudniających osoby niepełnosprawne. Ponadto przewidziano możliwość przygotowania przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego programu resortowego, w ramach którego wspierana będzie ekonomia społeczna. Po wejściu w życie ustawy planowane jest przygotowanie takiego programu, w ramach którego wsparcie dla ekonomii społecznej sfinansowane zostanie ze środków KPO. Wspierany będzie również udział przedsiębiorstw społecznych w rynku zamówień publicznych poprzez łatwiejszy dostęp do zamówień na usługi społeczne oraz możliwość zastrzeżenia dla przedsiębiorstw społecznych tzw. zamówień bagatelnych. Dalszy rozwój sektora ekonomii społecznej wymaga także wsparcia niefinansowego, dlatego też ważne jest, aby zapewnić podmiotom ekonomii społecznej to, aby były dostrzegane i włączane w realizację działań z zakresu polityki społecznej, zwłaszcza na poziomie lokalnym. Z tego względu w ustawie przewidziano poszerzenie zakresu strategii rozwiązywania problemów społecznych o zagadnienia związane z ekonomią społeczną, w szczególności w kontekście realizacji tak ważnych usług społecznych.

    Podmioty ekonomii społecznej będą mogły również skorzystać z dedykowanych usług wsparcia organizowanych i świadczonych na poziomie regionalnym przez wyspecjalizowane ośrodki wsparcia ekonomii społecznej. Dzięki temu łatwiej będzie zachować trwałość tych podmiotów oraz budować ich potencjał do rozwoju. Skoordynowane działania na rzecz ekonomii społecznej wymagają odpowiedniego podziału obowiązków między organy administracji publicznej. Za koordynację na poziomie krajowym odpowiadać będzie minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Na poziomie regionalnym zadania te będą realizowały samorządy województw. Na obu szczeblach wsparciem dla tych instytucji będą Komitety Rozwoju Ekonomii Społecznej, w których zasiądą m.in. przedstawiciele tego sektora i dzięki temu zapewniona będzie taka formuła forum stałego dialogu władz publicznych z przedstawicielami sektora. Co niezwykle ważne, zdecydowana większość zaproponowanych w ustawie rozwiązań odnośnie do mechanizmów została już przetestowana dzięki wykorzystaniu środków finansowych pochodzących z Europejskiego Funduszu Społecznego. W proces przygotowania i szerokiego procesu konsultowania projektu ustawy na każdym etapie zaangażowani byli przedstawiciele sektora ekonomii społecznej. Ustawa pozwoli również w sposób efektywny i skuteczny wykorzystać środki pochodzące z perspektywy finansowej na lata 2021-2027 w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego+, a także zostanie uruchomione ok. 200 mln zł w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Odporności. Bardzo dziękuję. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia