9. kadencja, 59. posiedzenie, 3. dzień (22-07-2022)

31. punkt porządku dziennego:

Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w roku 2021 (druk nr 2327) wraz ze stanowiskiem Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 2448).

Poseł Sprawozdawca Michał Szczerba:

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Po raz pierwszy w tej kadencji przedstawiciel Klubu Parlamentarnego Koalicji Obywatelskiej doznał zaszczytu bycia sprawozdawcą Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. To jest dobra zmiana. (Oklaski) Rozumiem, że przypadł mi ten zaszczyt, ponieważ materia, którą zajmowała się komisja 20 lipca, była niesłychanie ważna. Tego dnia rzecznik praw obywatelskich prof. Marcin Wiącek na posiedzeniu komisji przedstawił informację o działalności rzecznika oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w roku 2021.

    Szanowni Państwo! Chciałbym przypomnieć, że art. 80 konstytucji jest bardzo prosty. To jest narzędzie, które ma w ręku każdy obywatel i każda obywatelka. Art. 80 brzmi: Każdy ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. Jest to prosty przepis i, jak się okazuje, obywatelki i obywatele w roku 2021 skutecznie z niego korzystali. Jak powiedział podczas posiedzenia komisji pan prof. Marcin Wiącek, rok 2021 był rekordowy. Do Biura Rzecznika Praw Obywatelskich złożono 74 279 wniosków.

    Szanowni Państwo! Ten rekord to wyraz zaufania obywatelek, obywateli do instytucji rzecznika praw obywatelskich. To jest wyraz zaufania do instytucji, ale instytucje to także ludzie. Przypomnijmy, że w roku 2021 urząd rzecznika praw obywatelskich sprawował prof. Adam Bodnar, przez krótki okres przejściowy sprawował go obecny tutaj pan dr Stanisław Trociuk, a następnie po wielu perturbacjach, po odrzuceniu wielu kandydatów, którzy nie uzyskali akceptacji, wybrany przez Sejm i Senat prof. Marcin Wiącek.

    Szanowni Państwo! To, co przedstawił profesor na posiedzeniu komisji, dotyczy przede wszystkim statusu osób, które zwracają się o pomoc do rzecznika praw obywatelskich. To są przede wszystkim osoby, które czują się pokrzywdzone przez władze. Myślę tutaj nie tylko o władzy na poziomie centralnym, lecz także o władzach samorządowych i różnych innych władzach publicznych w naszym kraju. Zawsze pojawia się ten moment, zostaje podjęta decyzja. Dlaczego obywatele wybierają rzecznika praw obywatelskich? Przede wszystkim dlatego, że jest to urząd niezależny, niezawisły, który ma wysoką pozycję ustrojową. Ta pozycja ustrojowa powinna być dostrzegana przez parlament, przez obywateli, ale również powinna być w odpowiedni sposób respektowana. Kiedy uchwalamy budżet, nie może być tak, że urząd rzecznika praw obywatelskich jest instytucją, o której się najmniej pamięta, że rzecznik nie może wykonywać swoich ustawowych funkcji oraz wywiązywać się ze zobowiązań międzynarodowych, które przecież my w Wysokiej Izbie na niego nakładamy.

    Szanowni Państwo! Temat, który się przewijał przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka, to kwestia krajowego mechanizmu prewencji. Rzecznik praw obywatelskich ma ustawowy obowiązek dokonywania wizytacji, wizytacji w miejscach szczególnych. To są więzienia, to są areszty śledcze, to są domy pomocy społecznej, to są zakłady poprawcze, to są te miejsca, gdzie nawet kontrola poselska czasami nie jest w stanie wejść, a Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, krajowy mechanizm prewencji to może.

    Czy Wysoka Izba wie, jakim zasobem kadrowym dysponuje ta komórka w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, która ma wykonywać wizytacje w tych wszystkich instytucjach, których jest ponad 2 tys.? 10 osób.

    Szanowni Państwo! Nie możemy na to pozwolić. Mówił o tym rzecznik praw obywatelskich na posiedzeniu komisji. W tym projekcie, który pan rzecznik przedstawił, jest proponowane zwiększenie finansowania krajowego mechanizmu prewencji. Tam, gdzie dzieje się krzywda, czy to jest Jordanów, czy inne miejsce, czy areszt śledczy, tam powinni być ludzie z Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

    Szanowni Państwo! Druga sprawa, o której rozmawiamy czy rozmawialiśmy na posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, to ochrona sygnalistów. Wiele rzeczy nie zostałoby ujawnionych społeczeństwu, gdyby nie sygnaliści. Kim są sygnaliści? To są bardzo dojrzali obywatele, obywatelki, którzy dostrzegają zło, nieprawidłowość, nierzetelność, defraudację i informują. Jesteśmy zobowiązani wprowadzić dyrektywę unijną, żeby ta ochrona sygnalistów stała się w Polsce faktem. Mówił o tym rzecznik praw obywatelskich. To biuro, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, jest proponowane podczas prac rządowych jako ten urząd, który przejmie rolę organu chroniącego sygnalistów. Na to oczywiście są potrzebne środki. Pan rzecznik wspominał, że w roku 2023, jeżeli ta kompetencja zostanie temu biuru nadana, potrzebnych jest 20 etatów.

    Jakie były te węzłowe tematy? Posiedzenie komisji trwało 2 godziny, pan rzecznik miał 15 minut, więc, panie rzeczniku, jeżeli pan pozwoli, uzupełnię tylko te kwestie, o których pan nie mógł wspomnieć.

    Kwestia dla nas zasadnicza. Byliśmy tutaj adresatem tego wszystkiego, tych słów, które pan rzecznik do nas kierował podczas prac komisji. Mówił pan rzecznik o pośpiechu postępowania legislacyjnego, który wpływa na jakość stanowionego prawa. Mówił pan rzecznik również o tym, że bardzo często projekty rządowe są kierowane do Sejmu w drodze inicjatyw poselskich, bez konsultacji społecznych, bez możliwości przedstawienia stanowisk. Ta sytuacja, ten proceder, ta praktyka istotnie ogranicza udział społeczeństwa w procesie legislacyjnym.

    Mówił pan rzecznik również o tym, że ten czas stanu wyjątkowego to był czas ograniczania wolności i praw obywateli. Oczywiście każdy z nas rozumie, co zgotował reżim Aleksandra Łukaszenki nam, tym biednym ludziom, których skierował na granicę. Chciałbym bardzo wyraźnie powiedzieć - o tym mówił pan rzecznik - że te ograniczenia wolności praw obywateli, również w zakresie przemieszczania, są możliwe, ale one powinny być realizowane, wdrażane w formule ustaw, a nie rozporządzeń. To jest ten główny zarzut.

    Chciałbym również powiedzieć, że uniemożliwiano, chociażby dziennikarzom, relacjonowanie tego, co się dzieje w obszarze przygranicznym, i dopiero interwencja Biura Rzecznika Praw Obywatelskich sprawiła, że część dziennikarzy otrzymała tzw. legitymacje, mogła tam być obecna, mogła patrzeć, jak państwo wykonuje swoje funkcje w tym strategicznym, dramatycznym momencie, który był dla nas wszystkich ogromnym wyzwaniem.

    Szanowni Państwo! Chciałbym również powiedzieć, że w Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich i pan rzecznik Wiącek korzystali ze skargi nadzwyczajnej. To wielka kompetencja rzecznika praw obywatelskich, którą on posiada - możliwość powrotu do spraw, możliwość przedstawiania w Sądzie Najwyższym spraw, w których już zapadły wyroki. Takie skargi były kierowane. Było ich 51 w roku 2021.

    Chciałbym również powiedzieć, że pan rzecznik miał wątpliwości i zwraca uwagę na problem składu Krajowej Rady Sądownictwa od 2018 r. Jeśli chodzi o ten organ, możemy powiedzieć, że mamy problem ze standardem niezawisłości, niezależności władzy sądowniczej.

    Kolejna sprawa, bardzo ważna, to kwestia dyscyplinowania sędziów. Każdy z nas ma prawo do sądu, do sądu bezstronnego, obiektywnego, niezależnego. Kwestie związane z odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziów co prawda naprawiono w toku prac legislacyjnych w tym roku, te zmiany weszły w życie w lipcu: likwidacja Izby Dyscyplinarnej, ale to jest problem, nad którym również Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich się pochylało, to jest problem, który podczas prac Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka został wyszczególniony.

    Kolejny ważny obszar, już dzisiaj wspomniany przez pana rzecznika, to problematyka ochrony prawa do życia prywatnego. Czy państwo, czy ja, czy obecni na tej sali macie pewność, że nasze życie prywatne jest wystarczająco chronione, że władza nie wpycha się do tych obszarów, do których nie powinna? Jeżeli ktoś jest uczciwy, jeżeli ktoś jest porządnym obywatelem, płaci podatki, nie musi być narażony na kontrolę operacyjną, na czynności rozpoznawczo-operacyjne. Pan rzecznik zwracał uwagę na to, że jeśli chodzi o kontrolę sądową nad kontrolami operacyjnymi, to jest to kontrola iluzoryczna, tak naprawdę ona jest post factum, tak naprawdę ona nie istnieje i powinna w tym zakresie zostać zmieniona.

    Kolejny obszar to oczywiście kwestia osób z niepełnosprawnościami, osób starszych. Tu potrzebne jest konkretne wsparcie, tu potrzebna jest deinstytucjonalizacja systemu opieki nad tymi osobami, tak żeby ona wykonywana była przede wszystkim w domu. Co podkreślił pan rzecznik, umieszczenie w ośrodku instytucjonalnym osoby z niepełnosprawnością czy osoby starszej powinno być absolutną ostatecznością. Chodzi o problem ubezwłasnowolnienia, dzisiaj wspomniany przez pana profesora, kwestię opieki hospicyjnej, paliatywnej i prawo do godnego życia, co podkreślił, do ostatniej sekundy życia.

    Chciałbym również powiedzieć, że posłowie skorzystali z tej możliwości swobodnej dyskusji, przeprowadzonej w dobrym tonie, w dobrej atmosferze z panem rzecznikiem. Zadawali pytania, które rozpoczynały się bardzo często od podziękowań dla obecnego tu pana rzecznika, dla jego zastępcy, dla obecnego dyrektora generalnego pana dr. Macieja Berka, również dla nieobecnej na posiedzeniu komisji, ale wielokrotnie wspomnianej pani dr Hanny Machińskiej, która wykonała tytaniczną według posłanek i posłów pracę, szczególnie w okresie tego dramatycznego czasu na granicy polsko-białoruskiej. (Oklaski)

    Było bardzo dużo pytań. Pozwólcie państwo, że wykorzystam ten czas, żeby przypomnieć te najważniejsze. Było bardzo ważne pytanie o pacjentów wentylowanych mechanicznie w warunkach domowych. Zwracano uwagę, także ja podnosiłem ten problem, że Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji zmieniła taryfy. Tak naprawdę za chwilę może się okazać, że te podmioty, które świadczą tę usługę na rzecz osób wentylowanych mechanicznie we własnych domach, po prostu przestaną ją wykonywać. Te taryfy są skandalicznie niskie.

    Chciałbym zwrócić uwagę również na inne poruszone tematy. Pan poseł Krzysztof Śmiszek mówił o zakładach, o mieszkaniach zakładowych. Pan rzecznik odpowiedział, że ten problem jest nierozwiązany od ostatnich 30 lat. Często najemcy tych mieszkań są poszkodowanymi. To była kwestia prawa sędziów do przynależności do stowarzyszeń i również tych wymogów, które są związane z tym, żeby oni dokładnie określali, w jakich stowarzyszeniach funkcjonują. To może być również przedmiot represji wobec tej grupy zawodowej.

    Było pytanie dotyczące biur regionalnych, ponieważ w tym programie działania prof. Marcina Wiącka pojawił się postulat, żeby poza tymi głównymi trzema biurami zamiejscowymi mogły otwierać się biura nowe, biura w stolicach państwa regionów. I na to są potrzebne konkretne środki. I stąd też ten projekt budżetu rzecznika, który miałby wynieść według propozycji biura 80 mln w roku 2023. To umożliwi w jakiejś mierze powstawanie, również we wschodniej Polsce, tych zamiejscowych biur.

    Kolejna sprawa, na którą zwraca uwagę pan poseł Arkadiusz Myrcha, dotyczy praw osoby zatrzymanej, czy są standardy, jaka jest praktyka. Było również pytanie o prawo do sądów. Ważne było pytanie pani posłanki Katarzyny Ueberhan dotyczące równości płac mężczyzn i kobiet. Cały czas dostrzegana jest pewnego rodzaju luka płacowa, którą zauważa również Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich.

    Seria pytań pana posła Tomasza Zimocha dotyczyła tego, czym jest trybunał, jaki jest stosunek do rzecznika, do izby kontroli nadzwyczajnej czy do Rady Mediów Narodowych. Pamiętajmy, że jest wyrok z 2016 r., który nie został wdrożony, aby te kompetencje Rady Mediów Narodowych nie wchodziły w kompetencje chociażby Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.

    Szanowni Państwo! Konkludując, chciałbym podziękować w imieniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka za pracę, za pracę dwóch rzeczników, za pracę zastępczyń i zastępców, za pracę fantastycznego biura. W trudnych warunkach pandemii, w trudnych warunkach zewnętrznych (Dzwonek), które były dla nas wszystkich wyzwaniem, dali radę, potrafili ochronić prawa i wolności obywatelskie, wykonywali tę pracę z pasją, wykonywali tę pracę rzetelnie. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej składa im w tym zakresie hołd i podziękowanie. Bardzo dziękuję. (Oklaski)

Przebieg posiedzenia