9. kadencja, 63. posiedzenie, 2. dzień (06-10-2022)
10. punkt porządku dziennego:
Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2615).
Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Marcin Romanowski:
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Jednym z priorytetowych celów obecnego rządu jest zapewnienie ochrony osobom doznającym...
(Gwar na sali)
Wicemarszałek Włodzimierz Czarzasty:
Przepraszam, panie ministrze.
Proszę państwa! Państwo ministrowie! Halo, Tadziu, Tadek! Panowie, przeszkadzacie panu ministrowi Romanowskiemu. Słyszy pan mnie, halo?
No dobrze, usłyszał, zdyscyplinował się.
Panie ministrze, już panu PiS nie przeszkadza. (Wesołość na sali)
Proszę bardzo.
Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Marcin Romanowski:
Bardzo dziękuję.
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Priorytetowym celem rządu Prawa i Sprawiedliwości, Solidarnej Polski, rządu koalicyjnego jest zapewnienie ochrony osobom doznającym przemocy domowej przez stworzenie skutecznego i efektywnego narzędzia zwalczania tej przemocy, a także zagwarantowania bezpieczeństwa ofiarom.
Przedłożony projekt przygotowany w Ministerstwie Sprawiedliwości stanowi kontynuację przełomowych zmian, które weszły w życie 30 listopada 2020 r. Wówczas zostało do naszego systemu wprowadzone nowe narzędzie, narzędzie dla Policji, Żandarmerii Wojskowej, w postaci natychmiastowego nakazu opuszczenia przez sprawcę przemocy domowej mieszkania i zakaz zbliżania się do tego mieszkania na 14 dni. Ten przełomowy projekt opracowany również w Ministerstwie Sprawiedliwości doprowadził do sytuacji, w której to już nie osoba doznająca przemocy - bardzo często kobiety z dziećmi musiały opuszczać mieszkanie, uciekać z tego mieszkania albo pozostawać ze sprawcą przemocy pod jednym dachem - ale to właśnie osoba stosująca przemoc musiała natychmiast opuścić to mieszkanie i dostawała zakaz zbliżania się do tego mieszkania.
Wysoka Izbo! Celem przedłożonego projektu jest dalsze wzmocnienie tej ochrony przez rozszerzenie jej za pomocą trzech nowych narzędzi wzorowanych na tym pierwotnym narzędziu, już obowiązującym od prawie 2 lat. Jest to zakaz zbliżania się do osoby dotkniętej przemocą domową przez osobę stosującą tę przemoc domową na określoną odległość wyrażoną w metrach, zakaz kontaktowania się z taką osobą dotkniętą przemocą domową, a także zakaz wstępu do określonych miejsc takich jak szkoła, zakład pracy, placówka artystyczna i przebywania w nich. Wszystkie te zakazy mają na celu zapewnienie poczucia bezpieczeństwa nie tylko w tym zasadniczym miejscu, czyli w mieszkaniu, ale również poza nim i w tych miejscach, w których dana osoba zazwyczaj przebywa.
Jeżeli chodzi o konstrukcję tych nowych trzech rozwiązań, to jest ona oparta na konstrukcji obowiązującego dotychczas od prawie 2 lat natychmiastowego nakazu, a więc 14-dniowy zakaz kontaktowania się czy wstępu, czy zbliżania się do osoby, a następnie możliwość niejako przedłużenia tego narzędzia policyjnego na podstawie orzeczenia sądu w procedurze cywilnej, co również jest ważne, ponieważ osoby dotknięte przemocą mogą chętniej korzystać z procedury właśnie cywilnej, a nie karnej. Jest też oczywiście możliwość złożenia wniosku o zabezpieczenie w taki sposób, aby w sposób ciągły odizolować osobę stosującą przemoc od osoby dotkniętej tą przemocą.
Aby zagwarantować skuteczność tych rozwiązań, przewidziany został m.in. obowiązek zawiadomienia dyrektora danej placówki, do której zakaz wstępu został określony. W celu ochrony dzieci został formułowany obowiązek powiadomienia właściwego sądu opiekuńczego, jeżeli dziecko jest osobą pokrzywdzoną albo świadkiem zachowań o charakterze przemocowym swoich najbliższych.
Projekt przewiduje wreszcie dalsze uproszczenie i przyspieszenie procedury sądowej. W szczególności uregulowany został tryb zażaleniowy, bo oczywiście projekt przewiduje następczą kontrolę sądu nad decyzjami Policji czy Żandarmerii Wojskowej. Ze względu na szybkość postępowania przewidziany został skład jednoosobowy sądu.
Rozstrzygnięte zostały również wątpliwości co do właściwości miejscowej sądu w przypadku, gdy osoba stosująca przemoc nie mieszka już wspólnie z osobą dotkniętą przemocą.
Określony został także krąg uczestników postępowania zażaleniowego. Osoba składająca zażalenie została zwolniona z kosztów sądowych, ponieważ zidentyfikowaliśmy, że to była częsta przyczyna opóźnień, związana właśnie z brakiem uiszczenia tych opłat. Również uprawnienie do wnoszenia zażalenia zostało przyznane prokuratorowi.
W postępowaniu rozpoznawczym zostały wprowadzone dodatkowe uszczegółowienia, chociażby przesłanki zmiany bądź uchylenia orzeczonego nakazu i zakazu, które zostały połączone z efektami programów korekcyjno-edukacyjnych czy psychologiczno-terapeutycznych dla osób stosujących przemoc w rodzinie, a także wszelkiego rodzaju terapii uzależnień, bo jak wiemy, przemoc domowa bardzo często jest związana z uzależnieniami od alkoholu czy różnego rodzaju używek. A więc sąd przy uchyleniu lub zmianie tego nakazu będzie miał obowiązek wziąć pod uwagę, uwzględnić te okoliczności.
Z uwagi na cofnięcie przez Polskę zastrzeżenia do art. 58 konwencji stambulskiej wprowadziliśmy zmiany w Kodeksie karnym, które, po pierwsze, wprowadzają nowe typy przestępstw: przymusowego małżeństwa, a także okaleczenia żeńskiego narządu płciowego, po to aby ze względu na zmianę zakresu zastrzeżeń móc przedłużyć okres przedawnienia tych przestępstw. Obecnie będzie to 30 lat, a jeżeli obszerna zmiana Kodeksu karnego, która jest również procedowana, zostanie uchwalona, będzie to 40 lat.
Obok tego stricte antyprzemocowego bloku regulacji projekt zmiany Kodeksu postępowania cywilnego i innych ustaw zawiera również pewien drugi pakiet w postaci rozwiązań z zakresu dostępu do wymiaru sprawiedliwości, przyjaznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla dzieci i osób ze szczególnymi potrzebami.
Projekt uwzględnia w tym zakresie w pierwszej kolejności zobowiązania płynące z Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych w zakresie gwarantowania tym osobom dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Wprowadzamy w procedurze karnej szczególny tryb przesłuchania w ramach właśnie tego przesłuchania, jeżeli zajdzie taka potrzeba, obok biegłego również osoby posiadającej szczególną wiedzę z zakresu stosowania komunikacji wspomagającej lub alternatywnej. Chodzi o to, żeby właśnie przesłuchanie w tym specjalnym trybie osób, u których występują zaburzenia psychiczne, zaburzenia rozwojowe, zakłócenia zdolności postrzegania i odtwarzania postrzeżeń, było bardziej efektywne i bardziej gwarantowało prawa tych osób. Chcemy podnieść standard przesłuchania tych osób, które znacznie częściej niż osoby zdrowe są narażone na chociażby przemoc domową.
Wprowadzamy oczywiście zasadę, że przesłuchanie takiego świadka będzie dopuszczalne tylko wtedy, kiedy jego zeznania mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, i tylko raz. Wyjątek będzie miał miejsce, gdy zostaną ujawnione nowe okoliczności sprawy lub gdy zostanie uwzględniony wniosek oskarżonego, który nie miał obrońcy podczas pierwszego przesłuchania.
Nadto w projekcie proponuje się wprowadzenie wzorów pouczeń dla pokrzywdzonych i świadków, które będą zrozumiałe także dla osób nieporadnych ze względu na wiek lub stan zdrowia. Obok tych nowych wzorów pouczeń będą dostępne również wyjaśnienia co do zakresu, sposobu i warunków przesłuchania pokrzywdzonych i świadków, a także co do uprawnień i obowiązków - obowiązków w odniesieniu właśnie do osób nieporadnych ze względu na wiek lub stan zdrowia. Takie wyjaśnienia będą dostępne również na stronie internetowej ministerstwa.
Proponujemy również rozwiązania, które wzmacniają standard prawa w zakresie dostępu do informacji dla osób do 18. roku życia, a także osób, które nie korzystają z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Przewidujemy wprowadzenie pouczeń napisanych prostym językiem, napisanych w taki sposób, że osoby niekorzystające z pomocy profesjonalnego prawnika, a także - zawsze - osoby do 18. roku życia będą mogły te pouczenia co do swoich praw i obowiązków zrozumieć.
Wreszcie wzmacniamy tryb ochronny poprzez informacje co do przebiegu, sposobu i warunków przeprowadzenia przesłuchania przed rozpoczęciem każdej czynności, w odniesieniu do każdego trybu ochronnego. W celu podniesienia standardu, jeśli chodzi o dostęp do wymiaru sprawiedliwości, przewidujemy ponadto wprowadzenie kwestionariusza oceny indywidualnych potrzeb osoby pokrzywdzonej, co pozwoli organom prowadzącym postępowanie karne na dobór właściwych i adekwatnych instrumentów procesowych, np. właśnie na wybór odpowiedniego trybu, sposobu lub warunków przesłuchania osoby pokrzywdzonej.
Doprecyzowujemy również przepisy, które dotychczas powodowały rozbieżności. Mianowicie wprowadzamy możliwość powtórnego przesłuchania w tzw. przyjaznym trybie małoletniego świadka czy osoby dorosłej pokrzywdzonej przestępstwami z art. 197-199 przeciwko wolności seksualnej. Nie będzie tak, jak jest obecnie - na żądanie oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie przesłuchania. Formułujemy to żądanie jako wniosek czy przekształcamy... Te rozbieżności w orzecznictwie prowadziły do sytuacji, gdy w niektórych sprawach tego typu żądanie nie mogło być zdaniem sądu oddalone jako wniosek ze względu na okoliczności sprawy.
Dalej uwzględniamy potrzeby osoby pokrzywdzonej w zakresie ustalenia płci psychologa biorącego udział w przesłuchaniu w przyjaznym trybie. Chodzi o to, żeby to osoba pokrzywdzona w pierwszej kolejności wyraziła swoje zdanie odnośnie do tego, czy ten biegły ma być płci męskiej czy żeńskiej. Wprowadzamy zakaz zadawania pytań dotyczących życia seksualnego osób przesłuchiwanych, o ile nie ma to znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Wprowadzamy również obowiązek informowania małoletnich, którzy mają być przesłuchani, o trybie, sposobie i warunkach przesłuchania nawet wówczas, gdy nie wchodzi w grę przyjazny tryb przesłuchania.
Celem projektowanej ustawy jest również rozstrzygnięcie różnego rodzaju wątpliwości interpretacyjnych i doprecyzowanie dotychczasowych regulacji z ustawy z 30 kwietnia 2020 r.
Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Kończąc, jestem przekonany, że proponowane w projekcie rozwiązania doprowadzą do istotnego zwiększenia ochrony osób najsłabszych i osób doznających przemocy domowej oraz do poprawy jakości dostępu do wymiaru sprawiedliwości dla dzieci, a także osób z niepełnosprawnościami. Proszę Wysoką Izbę o poparcie tego projektu. Bardzo dziękuję. (Oklaski)
Przebieg posiedzenia