9. kadencja, 72. posiedzenie, 2. dzień (08-02-2023)

17. punkt porządku dziennego:

Pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2977).

Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Katarzyna Frydrych:

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Mam przyjemność i zaszczyt przedstawić rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, druk nr 2977.

    Projektowane rozwiązania wychodzą naprzeciw formułowanym od wielu lat w doktrynie, orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego postulatom zmian w prawie spadkowym, którego przepisy uchwalone ponad pół wieku temu nie w pełni odpowiadają potrzebom współczesnego społeczeństwa. Celem projektu jest w szczególności rozwiązanie problemów występujących w praktyce stosowania przepisów z zakresu prawa spadkowego skutkujących wzrostem liczby rozpoznawanych spraw spadkowych. Założeniem projektowanych zmian jest skrócenie czasu trwania postępowań spadkowych. W projektowanej ustawie dokonuje się następujących zmian.

    Poszerzono przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia o osoby, które uporczywie nie wykonują obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy lub pieczy nad spadkodawcą. Zaprojektowane rozwiązanie eliminuje sytuacje, w których nabycie korzyści ze spadku przez określoną osobę byłoby w powszechnym odczuciu niesprawiedliwe, niesłuszne czy wręcz niemoralne. Powszechnie nieakceptowane są zdarzenia, w następstwie których majątek spadkodawcy otrzymuje osoba, która swoim karygodnym, często nacechowanym złą wolą, zaniechaniem uniemożliwiła za życia spadkodawcy zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych. W projekcie zastrzeżono, że obowiązek alimentacyjny musi być określony co do wysokości w orzeczeniu sądowym albo też określony ugodą zawartą przed sądem albo innym organem, albo wynikać z umowy.

    Projekt przewiduje ograniczenie ustawowego dojścia do spadku osób należących do dalszych krewnych spadkodawcy, to jest dalszych niż wnuki dziadków. W trakcie analiz przeprowadzonych w toku prac nad projektem ustalono, że jedną z najistotniejszych przyczyn przedłużania postępowań o stwierdzenie nabycia spadku jest konieczność wzywania do udziału w sprawie kolejnych spadkobierców. Nie bez znaczenia dla czasu trwania postępowań jest zatem stopień pokrewieństwa ze spadkodawcą. Z badań aktowych wynikało, że dalsi krewni spadkodawcy wskazywali, że albo w ogóle nie znali osoby spadkodawcy, nie utrzymywali z nią żadnych kontaktów, a o śmierci tej osoby dowiedzieli się dopiero z otrzymanej z sądu korespondencji. Osoby te zwykle decydowały się na odrzucenie spadku, co negatywnie wpływało na sprawność postępowania. W toku analiz ujawniono także, że dalsi krewni nierzadko nie są w ogóle zainteresowani spadkobraniem, a zaangażowanie ich w ogóle w sprawę spadkową stanowi dla nich problem. Projektowana zmiana przyczyni się m.in. do skrócenia postępowań o stwierdzenie nabycia spadku, do ograniczenia wpływu do sądów spraw o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku czy spraw o uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Jednocześnie nie ma przeszkód - i tutaj chcę to podkreślić - by osoby z kręgu dalszych krewnych spadkodawcy zostały powołane przez spadkodawcę do spadku w drodze testamentu. W projekcie przesądzono, że termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku zostanie dochowany także w razie złożenia do sądu przed upływem tego terminu wniosku w tym przedmiocie. Projektowana zmiana ma ugruntować dominującą praktykę sądów w zakresie oceny skuteczności oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku w sytuacji, gdy posiedzenie sądu zostało wyznaczone po upływie ustawowego terminu do jego złożenia, a nadto realizuje postulat wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 maja 2021 r.

    Projekt przewiduje także zawieszenie biegu terminu na złożenie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia wprost lub odrzucenia spadku w imieniu małoletniego lub podopiecznego na czas trwania postępowania o wyrażenie przez sąd zgody na dokonanie takiej czynności. Wprowadzenie tej regulacji wyeliminuje wątpliwości judykatury w zakresie wpływu wszczęcia postępowania o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka na bieg terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku albo przyjęciu spadku wprost. Wprowadzona instytucja zawieszenia biegu terminu oznaczać będzie w praktyce, że ustawowy, 6-miesięczny termin ulegnie de facto wydłużeniu o czas trwania postępowania sądowego w przedmiocie zezwolenia sądu na odrzucenie lub przyjęcie spadku. Po zakończeniu tego postępowania termin rozpoczęty przed jego wszczęciem będzie biegł dalej. Przyjąć należy, że termin przewidziany na złożenie oświadczenia ulegnie przedłużeniu wyłącznie o czas trwania przeszkody w złożeniu oświadczenia.

    Proponuje się także zwolnienie rodziców z obowiązku uzyskiwania zgody sądu na przyjęcie wprost lub odrzucenie spadku w imieniu dziecka. Nie będzie już konieczne uzyskanie przez rodzica zgody sądu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka, jeśli wcześniej spadek ten odrzucił którykolwiek z rodziców, przy spełnieniu określonych przesłanek wymienionych w projektowanym art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakłada się, że spadek odrzucony przez rodzica jest najprawdopodobniej zadłużony i kwestia jego odrzucenia w imieniu dziecka nie musi być poddawana ocenie sądu. Proponowane rozwiązanie nie stwarza zagrożenia dla interesów majątkowych dziecka, tym bardziej że zgoda sądu nadal będzie wymagana w sytuacji, gdy dziecko będzie powołane do spadku wspólnie z rodzicem. W efekcie tej zmiany ustanowiony został w projektowanym przepisie art. 641 § 3¹ Kodeksu postępowania cywilnego obowiązek informacyjny rodzica o okolicznościach, od istnienia których zależy to, czy zgoda sądu będzie, czy też nie będzie wymagana. Z uwagi na doniosłość prawną podawanych przez rodzica informacji będą one podawane pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie fałszywych informacji.

    Nadano nowe kompetencje sądowi spadku oraz w konsekwencji poszerzono uprawnienia asesorów sądowych w zakresie rozstrzygania spraw o wyrażenie zgody na przyjęcie lub odrzucenie spadku w imieniu małoletnich lub podopiecznych.

    W projekcie zmierza się do możliwie jak największego skoncentrowania czynności sądu niezbędnych do wydania rozstrzygnięcia w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku w sądzie spadku. Stąd w takiej sprawie, jeżeli nie będzie miało zastosowania zwolnienie z obowiązku uzyskania zezwolenia na odrzucenie lub proste przyjęcie spadku w imieniu małoletniego dziecka, zezwolenia będzie udzielał sąd spadku w miejsce dotychczasowego sądu opiekuńczego. Jako że sprawy o stwierdzenie nabycia spadku rozpoznają także asesorzy sądowi, nadano im uprawnienie do orzekania w toku postępowań spadkowych również w przedmiocie zgody na odrzucenie lub przyjęcie spadku. Zaproponowana zmiana przepisów spowoduje odciążenie wydziałów rodzinnych i opiekuńczych sądów rejonowych oraz usprawni postępowania spadkowe.

    Zrezygnowano z obowiązku składania zbędnych dokumentów przy oświadczeniu o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Uchylony został art. 641 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego dotyczący obowiązku składania wypisu aktu zgonu spadkodawców lub innych dokumentów dowodzących okoliczności śmierci, który powoduje rozbieżności w praktyce sądu. Sąd ograniczy się do odebrania stosownego oświadczenia, bez prowadzenia postępowania dowodowego, które nie jest w tej sytuacji konieczne. Obecne brzmienie przepisu niejednokrotnie powodowało zbędne przedłużenie postępowania wobec oczekiwania sądu na przedłożenie aktu zgonu, a niekiedy skutkowało nawet zwrotem wniosku lub zawieszeniem postępowania.

    Obowiązek ustalania z urzędu kręgu uczestników postępowania spadkowego przez sąd spadku ograniczony został do osób mogących wchodzić w rachubę jako spadkobiercy testamentowi i jako spadkobiercy powołani do spadku z ustawy, tj. małżonek, zstępni, osoby pozostające w stosunku przysposobienia, rodzice i rodzeństwo. Uczestnictwo pozostałych zainteresowanych, tj. spoza kręgu osób wymienionych w przepisie, wymagać będzie albo wiedzy sądu o tych osobach, albo ich samodzielnej inicjatywy. W razie braku lub nieujawnienia się wskazanych spadkobierców ustawowych sąd będzie uprawniony wcześniej niż dotychczas dokonać ogłoszenia spadkowego i stwierdzić nabycie spadku na rzecz zgłaszających się w wyniku ogłoszenia spadkobierców, a w ostateczności - na rzecz gminy ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbu Państwa.

    Wskazana regulacja pozytywnie wpłynie na sprawność postępowań spadkowych. Ponadto sąd nie będzie już miał obowiązku poszukiwania kolejnych kręgów spadkobierców dla potrzeb zawiadomienia o odrzuceniu spadku. Będzie zawiadamiał jedynie te osoby, których zawiadomienie będzie możliwe na podstawie treści oświadczenia. Dodatkowo obowiązek zawiadomienia dotyczyć będzie jedynie odrzucenia spadku, a nie - jak dotychczas - również przyjęcia spadku.

    W projekcie doprecyzowuje się również wymaganą treść postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku oraz uspójnia się treść tego postanowienia z treścią aktu poświadczenia dziedziczenia. Dotychczas obowiązująca regulacja w zakresie treści postanowienia stwierdzającego nabycie spadku została uzupełniona o dodatkowe informacje, spójne z treścią aktu poświadczenia dziedziczenia.

    Zwolniono notariuszy z obowiązku przesyłania do sądu spadku oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub zawiadomienia o otwarciu i ogłoszeniu testamentu, w sytuacji gdy notariusz sporządził i zarejestrował akt poświadczenia dziedziczenia.

    W ustawie Prawo o stowarzyszeniach uchylono regulację, którą obecnie należy uznać za zbędną. Wprowadzenie przedłużonej kadencji władz stowarzyszenia miało na celu zapewnienie ciągłości funkcjonowania stowarzyszeń w czasie występujących w życiu społecznym obostrzeń związanych z koniecznością przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się zakażeń i zakazem zgromadzeń. W chwili obecnej, w szczególności wobec możliwości szczepień i braku obostrzeń prawnych, zastosowanie przedłużenia kadencji władz stowarzyszenia nie znajduje już uzasadnienia.

    Przewidziano rozwiązania dające sądom możliwość sięgania do informacji z rejestrów publicznych w zakresie niezbędnym do realizacji zadań ustawowych. Przyznany został sądom dostęp do rejestru stanu cywilnego oraz zintegrowanego systemu informacji o nieruchomościach. Wprowadzono nadto jednoznaczną podstawę prawną, w oparciu o którą sądy będą miały możliwość żądania udostępnienia danych ewidencji gruntów i budynków w postaci wypisu i wyrysu z ewidencji.

    Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Bardzo proszę o poparcie przedstawionego projektu, ponieważ prawo spadkowe, do którego projekt się odnosi, stanowi nie tylko ważny dział prawa cywilnego, lecz również dziedzinę o wysokiej doniosłości społecznej i gospodarczej. Bardzo dziękuję.

Przebieg posiedzenia